समुद्रसपाटीपासून सुमारे १५,२०० फूट उंचीवर असलेले श्री हेमकुंड साहिब आज शीख समुदायातील सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानले जाते. दरवर्षी हजारो भाविक दुर्गम डोंगराळ मार्ग पार करून येथे पोहोचतात. या वर्षी यात्रा सुरू झाल्यापासून आतापर्यंत २६,५०० हून अधिक भाविक हेमकुंड साहिबला पोहोचले आहेत. पण एक काळ असाही होता, जेव्हा या पवित्र स्थळाचा उल्लेख धार्मिक ग्रंथांमध्ये मिळत असे, पण त्याचे नेमके स्थान कोणालाही माहीत नव्हते. भाविकांना माहीत होते की गुरु गोविंद सिंग यांनी आपल्या पूर्वजन्मातील तपस्येचे वर्णन एका बर्फाळ कुंडाने आणि सात शिखरांनी वेढलेल्या ठिकाणाचे केले आहे, पण ते ठिकाण हिमालयात नेमके कुठे आहे, हे रहस्यच राहिले होते. सुमारे एक शतक चाललेला शोध, धार्मिक ग्रंथांचा अभ्यास, दुर्गम हिमालयीन यात्रा आणि काही लोकांच्या अदम्य साहसानंतर १९३४ मध्ये त्या ठिकाणाची ओळख पटली, ज्याला आज जग श्री हेमकुंड साहिब या नावाने ओळखते. बचित्र नाटक मध्ये मिळाला होता हेमकुंडचा पहिला संकेत हेमकुंड साहिबची कथा शिखांचे दहावे गुरु श्री गुरु गोविंद सिंग यांच्या ‘बचित्र नाटक’ या रचनेपासून सुरू होते. यात गुरु साहिबांनी आपल्या पूर्वजन्माचा उल्लेख करत एका अशा तपस्थळाचे वर्णन केले आहे, जे ‘सप्त श्रृंग’ म्हणजे सात पर्वत शिखरांनी वेढलेले होते. वर्णनात एका बर्फाळ कुंडाचा आणि तपस्येचा उल्लेखही मिळतो. या वर्णनामुळे पुढील पिढ्यांमध्ये ते स्थान शोधण्याची उत्सुकता निर्माण झाली. मात्र, त्यावेळी ना अचूक भौगोलिक माहिती उपलब्ध होती, ना असे कोणतेही पुरावे होते, ज्यामुळे या स्थानाची ओळख पटवता येईल. त्यामुळे हे रहस्य दीर्घकाळ टिकून राहिले. 1884 मध्ये प्रथमच लोकपाल सरोवराकडे लक्ष वेधले गेले एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस या रहस्याच्या शोधाला पहिली दिशा मिळाली. सन 1884 मध्ये, विद्वान पंडित तारा सिंग नरोत्तम यांनी विविध धार्मिक स्रोतांचा अभ्यास केला आणि त्यांच्या ‘श्री गुर तीरथ संग्रह’ या पुस्तकात बद्रीनाथ क्षेत्राजवळ असलेल्या लोकपाल सरोवराला गुरु साहेबांनी वर्णन केलेल्या तपस्थळाशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. त्यावेळी हा परिसर अत्यंत दुर्गम होता. ना रस्ते होते, ना प्रवासाच्या आधुनिक सोयीसुविधा. त्यामुळे त्यांच्या दाव्याची पुष्टी करणे सोपे नव्हते. परिणामी ही कल्पना समोर आली, पण त्या जागेची ओळख तरीही मोठ्या प्रमाणावर स्थापित होऊ शकली नाही. एका पुस्तकाने शोधण्याची दिशा बदलली सन 1929 मध्ये प्रसिद्ध शीख विद्वान भाई वीर सिंह यांनी ‘श्री कलगीधर चमत्कार’ हे पुस्तक प्रकाशित केले. पुस्तकात हेमकुंडाबद्दल दिलेल्या सविस्तर वर्णनाने अनेकांचे लक्ष वेधून घेतले. याच पुस्तकाने टिहरी गढवाल परिसरात सेवा करत असलेल्या संत सोहन सिंह यांनाही प्रभावित केले. पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांनी गुरु गोविंद सिंह यांच्या रचनांमध्ये उल्लेख असलेल्या त्या जागेचा शोध घेण्याचा संकल्प केला. निवृत्त सैनिकांनी शोधून काढले शेकडो वर्षांपूर्वीचे रहस्य संत सोहन सिंह यांनी 1933 मध्ये हिमालयाच्या दुर्गम प्रदेशांची यात्रा सुरू केली. त्या काळात आधुनिक ट्रेकिंग उपकरणे नव्हती आणि विस्तृत नकाशेही नव्हते. स्थानिक भोटिया समुदायाच्या लोकांशी माहिती घेत त्यांनी लोकपाल तलावापर्यंत पोहोचण्याचा प्रयत्न सुरू ठेवला. सन 1934 मध्ये एका कठीण चढाईनंतर ते त्या सरोवरापर्यंत पोहोचले, ज्याच्या चारही बाजूंनी सात प्रमुख पर्वतशिखरे दिसत होती. धार्मिक ग्रंथांमध्ये वर्णन केलेल्या संकेतांवरून आणि भौगोलिक स्थितीच्या आधारावर त्यांनी यालाच गुरु गोविंद सिंगांचे तपस्थळ म्हणून ओळखले. याच शोधामुळे हेमकुंड साहिब पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर जगासमोर आले. 15 हजार फूट उंचीवर असे बनले पहिले गुरुद्वारा स्थळाची ओळख पटल्यानंतर पुढील आव्हान तेथे भाविकांसाठी धार्मिक रचना तयार करणे हे होते. संत सोहन सिंग यांनी आपल्या शोधाची माहिती भाई वीर सिंग यांना दिली. असे सांगितले जाते की, भाई वीर सिंग यांनी या प्रयत्नाला पाठिंबा देत गुरुद्वारा बांधकामासाठी आर्थिक मदतही उपलब्ध करून दिली. नंतर ब्रिटिश भारतीय सेनेच्या अभियांत्रिकी युनिट बंगाल सॅपर्सशी संबंधित हवालदार मोदन सिंग देखील या मोहिमेत सामील झाले. मर्यादित संसाधने आणि कठीण परिस्थिती असतानाही, सन 1936 मध्ये सरोवराच्या काठी दगडांनी एक छोटे गुरुद्वारा बांधण्यात आले. सन 1937 मध्ये पहिल्यांदा तेथे श्री गुरु ग्रंथ साहिबचा प्रकाश (स्थापना) झाला आणि यासोबतच हेमकुंड साहिब तीर्थयात्रेचे संघटित स्वरूप विकसित होऊ लागले. आजही हेमकुंडला पोहोचणे सोपे नाही तंत्रज्ञान आणि रस्ते संपर्क सुधारले असले तरीही, हेमकुंड साहिबची यात्रा आजही उत्तराखंडमधील सर्वात आव्हानात्मक धार्मिक यात्रांपैकी एक मानली जाते. भाविका आधी रस्त्याने ऋषिकेशमार्गे चमोलीच्या गोविंदघाटला पोहोचतात. येथून सुमारे 13 किलोमीटर दूर असलेल्या घांघरियापर्यंत पायी, घोड्याने किंवा इतर उपलब्ध साधनांनी पोहोचता येते. त्यानंतर हेमकुंड साहिबपर्यंत सुमारे 6 किलोमीटरची उभी चढाई करावी लागते. उंची, हवामानातील अचानक बदल आणि कमी ऑक्सिजनमुळे भाविकांना विशेष काळजी घ्यावी लागते. याच कारणामुळे दरवर्षी यात्रा सुरू होण्यापूर्वी मार्गांची दुरुस्ती, सुरक्षा व्यवस्था आणि वैद्यकीय सुविधांवर विशेष लक्ष दिले जाते. आज हेमकुंड साहिब हे श्रद्धेचे मोठे केंद्र आहे ज्या ठिकाणाची ओळख पटवण्यासाठी दशके लागली आणि जिथे पोहोचणे एकेकाळी अशक्य मानले जात होते, तेच हेमकुंड साहिब आज जगभरातील भाविकांच्या श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र बनले आहे. अलीकडे झालेल्या बर्फवृष्टीमध्येही भाविकांचा उत्साह कमी झाला नाही. यात्रा सुरू झाल्यापासून आतापर्यंत २६,५८७ हून अधिक भाविक येथे पोहोचले आहेत. हिमालयाच्या उंचीवर वसलेले हे तीर्थ केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर विश्वास, शोध आणि समर्पणाच्या त्या कथेचे प्रतीक देखील आहे, ज्याने शतकाहून जुने रहस्य जगासमोर आणले.
Source link
