5 दिवसांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
गेल्या काही दिवसांत महाराष्ट्रातील नाशिक जिल्ह्यातील मालेगावमधून घटसर्प अर्थातच डिप्थीरियाचे तीन रुग्ण समोर आलेत. यापैकी सहा महिन्यांच्या आणि 11 वर्षांच्या दोन मुलांचा मृत्यू झाला. मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, तिन्ही मुलांना डिप्थीरियाची लस दिली नव्हती.
डिप्थीरिया हा एक संसर्गजन्य बॅक्टेरियल इन्फेक्शन आहे, जो प्रामुख्याने घसा आणि श्वसनसंस्थेवर परिणाम करतो. वेळेवर लसीकरण आणि उपचार न मिळाल्यास तो जीवघेणा ठरू शकतो.
‘नॅशनल हेल्थ प्रोफाइल 2022’ नुसार, 2020 मध्ये भारतात डिप्थीरियाचे 1586 रुग्ण नोंदवले गेले, ज्यात 22 लोकांचा मृत्यू झाला. तर 2021 मध्ये 3677 रुग्ण नोंदवले गेले, ज्यात 47 लोकांचा जीव गेला होता.
म्हणून आज ‘शारीरिक आरोग्य’मध्ये आपण डिप्थीरियाबद्दल बोलणार आहोत. यासोबतच जाणून घेऊया की-
- डिप्थीरिया कसा पसरतो?
- याची लक्षणे काय आहेत?
- यापासून वाचण्याचे उपाय काय आहेत?
प्रश्न- डिप्थीरिया (घटसर्प) काय आहे?
उत्तर- हा एक गंभीर जिवाणू संसर्ग आहे, जो ‘कोरीनेबॅक्टेरियम डिप्थीरिया’ (Corynebacterium diphtheriae) नावाच्या जिवाणूमुळे होतो.
- हे प्रामुख्याने घसा, नाक आणि श्वसन प्रणालीवर परिणाम करते.
- संक्रमणामुळे घशात पांढऱ्या किंवा तपकिरी रंगाचा जाड थर तयार होतो, ज्यामुळे श्वास घेण्यास आणि काहीही गिळण्यास त्रास होतो.
- गंभीर प्रकरणांमध्ये, विषारी घटक हृदय आणि मज्जासंस्थेला देखील नुकसान पोहोचवू शकतात.
प्रश्न- याला ‘घटसर्प’ का म्हणतात?
उत्तर- डिप्थीरियामध्ये घसा आणि टॉन्सिलवर जाड थर तयार होतो, ज्यामुळे श्वास नलिका अवरोधित होऊ शकते. यामुळे रुग्णाला श्वास घेण्यास त्रास होतो आणि घसा दाबल्यासारखे वाटते. याच कारणामुळे याला ‘घटसर्प’ म्हणतात.
प्रश्न- डिप्थीरिया कसा पसरतो?
उत्तर- हा संक्रमित व्यक्तीच्या खोकल्याने, शिंकण्याने आणि संपर्कातून पसरतो. सर्व धोके ग्राफिक्समध्ये पहा-
प्रश्न- डिप्थीरिया फक्त मुलांनाच होतो का?
उत्तर- नाही, तो कोणत्याही वयाच्या व्यक्तीला होऊ शकतो. मात्र, ज्या मुलांचे लसीकरण झालेले नाही किंवा ज्या प्रौढांनी वेळेवर बूस्टर डोस घेतलेला नाही, त्यांना धोका जास्त असतो. कमजोर प्रतिकारशक्ती असलेल्या लोकांमध्येही हा आजार गंभीर रूप धारण करू शकतो.
प्रश्न- कोणत्या मुलांना डिप्थीरियाचा धोका जास्त असतो?
उत्तर- या मुलांना धोका जास्त असतो-
- ज्यांचे वय 5 वर्षांपेक्षा कमी आहे.
- ज्यांना डिप्थीरियाची लस मिळाली नाही.
- ज्यांचा बूस्टर डोस चुकला आहे.
- जे घाणेरड्या आणि गर्दीच्या ठिकाणी राहतात.
- जे कुपोषित आहेत.
प्रश्न- डिप्थीरियाची लक्षणे काय आहेत?
उत्तर- डिप्थीरियाची लक्षणे सहसा संसर्गानंतर 2-5 दिवसांत दिसतात. काही लोकांमध्ये लक्षणे दिसत नाहीत किंवा खूप सौम्य असू शकतात. तरीही ते संसर्ग पसरवू शकतात. सर्व लक्षणे ग्राफिक्समध्ये पहा-
प्रश्न- डिप्थीरिया फक्त घशालाच प्रभावित करतो का?
उत्तर- नाही, गंभीर प्रकरणांमध्ये डिप्थीरियाचे विषारी द्रव्य (टॉक्सिन) रक्तप्रवाहाद्वारे इतर अवयवांपर्यंत पोहोचू शकते. यामुळे-
- अनियमित हृदयाचे ठोके, हृदयाच्या स्नायूंना सूज (मायोकार्डायटिस) आणि हृदय निकामी होण्याचा धोका असतो.
- हात-पायांमध्ये अशक्तपणा, गिळण्यास आणि बोलण्यास त्रास आणि पक्षाघाताचा धोका असतो.
- श्वसनमार्ग अवरुद्ध होण्याचा धोका असतो.
- गंभीर प्रकरणांमध्ये मूत्रपिंड निकामी देखील होऊ शकते.
प्रश्न- डॉक्टर डिप्थीरियाचे निदान कसे करतात?
उत्तर- डिप्थीरियाची लक्षणे दिसल्यास त्याच्या पुष्टीसाठी काही चाचण्या केल्या जातात-
थ्रोट स्वॅब आणि कल्चर टेस्ट: सुरुवातीच्या टप्प्यात घशातून लाळ/ऊतक नमुना घेऊन प्रयोगशाळेत बॅक्टेरियाची ओळख केली जाते.
विष चाचणी: डिप्थीरिया प्रगत अवस्थेत असताना विषारी पदार्थ (टॉक्सिन्स) तयार करू लागतो. या चाचणीने ते शोधले जाते.
रक्त तपासणी: गंभीर प्रकरणांमध्ये संसर्ग शरीरात पसरला आहे की नाही हे शोधण्यासाठी रक्त तपासणी केली जाते.
प्रश्न- डिप्थीरियावर उपचार कसे केले जातात?
उत्तर- उपचाराचा उद्देश बॅक्टेरिया नष्ट करणे आणि त्याच्या विषारी प्रभावाला थांबवणे हा असतो. यासाठी डॉक्टर-
- शरीरातील विषारी घटकांचा प्रभाव कमी करण्यासाठी अँटीटॉक्सिन दिले जाते.
- बॅक्टेरिया नष्ट करण्यासाठी अँटीबायोटिक औषधे दिली जातात.
- गंभीर प्रकरणांमध्ये रुग्णाला रुग्णालयात दाखल करण्याची गरज भासू शकते.
- श्वास घेण्यास जास्त त्रास होत असल्यास ऑक्सिजन सपोर्टची गरज भासू शकते.
- संक्रमण पसरण्यापासून रोखण्यासाठी रुग्णाला काही काळासाठी वेगळे (आयसोलेट) ठेवले जाऊ शकते.
प्रश्न- डिप्थीरियापासून वाचण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग कोणता आहे?
उत्तर- यासाठी DPT (डिप्थीरिया, पर्टुसिस आणि टिटॅनस)/पेंटाव्हॅलेंट लस दिली जाते. ही लस शरीराला संसर्गाशी लढण्यासाठी तयार करते आणि गुंतागुंत टाळते. ही लस देशभरात ‘राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रम’ अंतर्गत मोफत दिली जाते. म्हणून-
- मुलांचे लसीकरण वेळेवर पूर्ण करून घ्या.
- डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार बूस्टर डोस घ्या.
- संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कातून मुलांना वाचवा आणि स्वतःही सुरक्षित रहा.
लसीशी संबंधित महत्त्वाचे प्रश्न
प्रश्न- डिप्थीरियाची लस कधी दिली जाते?
उत्तर- डिप्थीरियापासून बचावासाठी मुलांना राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमांतर्गत अनेक टप्प्यांमध्ये लस दिली जाते. वेळेवर सर्व डोस आणि बूस्टर घेणे आवश्यक आहे. लसीकरण चार्ट ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- जर मुलाची लस चुकली तर काय करावे?
उत्तर- अशा परिस्थितीत, त्वरित जवळच्या आरोग्य केंद्राशी संपर्क साधा. सामान्यतः, चुकलेली मात्रा पूर्ण केली जाऊ शकते. यासाठी-
- मुलाच्या लसीकरणाची नोंद तपासा.
- डॉक्टरांचा सल्ला घेऊन शक्य तितक्या लवकर चुकलेली मात्रा द्या.
प्रश्न- लस घेतल्यानंतरही डिप्थीरिया होऊ शकतो का?
उत्तर- होय, लस घेतल्यानंतरही काही प्रकरणांमध्ये डिप्थीरिया होऊ शकतो. लस त्याच्या गुंतागुंतीपासून संरक्षण देते. त्यामुळे लसीकरण केलेल्या लोकांमध्ये हा आजार सहसा जास्त गंभीर नसतो.
प्रश्न- कोणत्या भागात डिप्थीरियाचा धोका जास्त असतो?
उत्तर- डिप्थीरियाचा धोका अशा भागात जास्त असतो, जिथे लसीकरणाचे प्रमाण कमी आहे आणि आरोग्य सुविधांपर्यंत पोहोच मर्यादित आहे. गर्दीच्या आणि खराब स्वच्छतेच्या ठिकाणी संसर्ग वेगाने पसरू शकतो.
प्रश्न- डिप्थीरियाच्या रुग्णाला वेगळे ठेवणे (आयसोलेट करणे) आवश्यक आहे का?
उत्तर- होय, रुग्णाला वेगळे ठेवल्याने संसर्ग पसरण्यास प्रतिबंध होतो.
प्रश्न- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांना त्वरित दाखवणे आवश्यक आहे?
उत्तर- डिप्थीरियाची काही लक्षणे गंभीर स्थितीचे संकेत असू शकतात. अशा लक्षणांकडे अजिबात दुर्लक्ष करू नका. जसे की-
- श्वास घेण्यास/गिळण्यास त्रास होत असेल.
- घसा/टॉन्सिलवर पांढरा किंवा राखाडी थर दिसत असेल.
- छातीत दुखत असेल, हृदयाचे ठोके अनियमित असतील.
- सुस्ती किंवा बेशुद्धीसारखी लक्षणे दिसत असतील.
प्रश्न- डिप्थीरियामध्ये काही घरगुती उपाय केले जाऊ शकतात का?
उत्तर- नाही, ही वैद्यकीय आणीबाणी आहे. त्यामुळे डॉक्टरांचे निरीक्षण आवश्यक आहे. काही गोष्टी लक्षात ठेवा-
- डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधे वेळेवर घ्या.
- पुरेशी विश्रांती घ्या.
- शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नका.
- सहज गिळता येतील अशा गोष्टी खा.
- रुग्णाला वेगळे ठेवा, जेणेकरून संसर्ग पसरणार नाही.
प्रश्न- डिप्थीरिया कधी जीवघेणा ठरू शकतो?
उत्तर- वेळेवर उपचार न मिळाल्यास तो जीवघेणा ठरू शकतो. या परिस्थितीत धोका वाढतो-
- श्वास नलिका अवरुद्ध झाल्यावर.
- हृदयापर्यंत संसर्ग पोहोचल्यावर.
- मज्जातंतूंना नुकसान झाल्यावर.
- श्वसनक्रिया निकामी झाल्यावर.
