लेखक: शिवकांत शुक्ला6 तासांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
हिवाळ्यात बाजारात वॉटर चेस्टनट म्हणजेच शिंगाडा मोठ्या प्रमाणात दिसतो. पाण्यात उगवणारे हे कंदमूळ त्याच्या अनोख्या चवीसाठी आणि गुणधर्मांसाठी ओळखले जाते.
आयुर्वेदात याला पौष्टिक आणि थंड गुणधर्मांचे कंदमूळ म्हटले आहे, जे अशक्तपणा दूर करण्यासाठी, पचन सुधारण्यासाठी, शरीरातील उष्णता संतुलित ठेवण्यासाठी आणि हृदयाच्या आरोग्यासाठी अत्यंत फायदेशीर आहे. तर पोषणशास्त्र (न्यूट्रिशन सायन्स) देखील शिंगाड्याला त्याच्या उच्च फायबर आणि अँटीऑक्सिडंट्समुळे एक आरोग्यदायी सुपरफूड मानते.
‘द जर्नल ऑफ फायटोफार्माकोलॉजी’ (TJP) मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, शिंगाड्यामध्ये मॅंगनीज, कॉपर आणि व्हिटॅमिन B6 सारखे सूक्ष्म पोषक घटक (मायक्रोन्यूट्रिएंट्स) देखील भरपूर प्रमाणात असतात, जे पचन सुधारण्यास, आतड्यांचे आरोग्य (गट हेल्थ) सुधारण्यास, कोलेस्ट्रॉल आणि रक्तातील साखर संतुलित ठेवण्यास मदत करतात.
तर चला, आज कामाची बातमी मध्ये आपण शिंगाड्याच्या आरोग्य फायद्यांबद्दल बोलूया. तसेच जाणून घेऊया की-
- शिंगाड्यात कोणकोणते पोषक घटक आढळतात?
- जास्त शिंगाडा खाण्याचे काही दुष्परिणाम देखील होऊ शकतात का?
- कोणत्या लोकांनी शिंगाडा खाऊ नये?
तज्ज्ञ: डॉ. पूनम तिवारी, वरिष्ठ आहारतज्ज्ञ, डॉ. राम मनोहर लोहिया आयुर्विज्ञान संस्था, लखनऊ
प्रश्न- शिंगाड्यामध्ये कोणते कोणते पोषक घटक आढळतात?
उत्तर- युनायटेड स्टेट्स डिपार्टमेंट ऑफ ॲग्रिकल्चर (USDA) नुसार, शिंगाड्यामध्ये फायबर, पोटॅशियम, मॅग्नेशियम, मॅंगनीज, फॉस्फरस आणि कॉपर यांसारखे आवश्यक खनिजे आढळतात. हे व्हिटॅमिन B6, व्हिटॅमिन E आणि व्हिटॅमिन C चा देखील चांगला स्रोत आहे.
तसेच शिंगाडा जवळजवळ फॅट-फ्री असतो आणि कमी कॅलरीजमध्ये त्वरित ऊर्जा देतो. एकूणच जीवनसत्त्वे, खनिजे, अँटीऑक्सिडंट्स आणि फायबरचे उत्तम संयोजन शिंगाड्याला हिवाळ्यातील एक उत्कृष्ट सुपरफूड बनवते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून 100 ग्रॅम शिंगाड्याचे पौष्टिक मूल्य समजून घ्या-

प्रश्न- शिंगाडा आपल्या आरोग्यासाठी किती फायदेशीर आहे?
उत्तर- शिंगाड्यामध्ये असलेले फायबर, पोटॅशियम, अँटीऑक्सिडंट्स आणि व्हिटॅमिन सी पचन सुधारण्यास, रक्तातील साखर नियंत्रित करण्यास, शरीराला ऊर्जावान ठेवण्यास आणि हृदयाच्या आरोग्याला मदत करतात. त्यातील उच्च पाणी सामग्री शरीराला हायड्रेटेड ठेवते, तर अँटीऑक्सिडंट्स सूज कमी करण्यास आणि पेशींचे नुकसान टाळण्यास मदत करतात.
कमी कॅलरीज आणि ग्लूटेन-मुक्त असल्यामुळे शिंगाडा वजन कमी करण्यासाठी, त्वचेच्या आरोग्यासाठी आणि आतड्यांच्या आरोग्यासाठी देखील फायदेशीर आहे. त्याचे नियमित आणि संतुलित प्रमाणात सेवन अनेक रोगांचा धोका कमी करते.
इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ प्लांट अँड सॉइल सायन्स (IJPSS) मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, शिंगाडा त्याच्या समृद्ध पोषण आणि फायटोकेमिकल प्रोफाइलमुळे अनेक प्रकारचे आरोग्य फायदे देतो. खालील ग्राफिकमधून हे समजून घ्या-

प्रश्न- कच्चा की उकडलेला, कोणता शिंगाडा खाणे अधिक फायदेशीर आहे?
उत्तर- दोन्ही स्वरूपात शिंगाडा पौष्टिक असतो. कच्च्या शिंगाड्यातील पोषणद्रव्ये अधिक सुरक्षित राहतात. त्याची नैसर्गिक गोडी टिकून राहते. तर, उकळल्याने ती कमी होऊ शकते. तथापि, उकळल्याने तो अधिक हलका आणि सहज पचण्याजोगा बनतो.
ज्यांना पचनशक्ती कमकुवत असणे, गॅस किंवा पोट फुगण्याची समस्या आहे, त्यांच्यासाठी हे चांगले आहे. उकळल्याने बॅक्टेरिया किंवा मातीतील अशुद्धी नष्ट होतात, त्यामुळे ते अधिक सुरक्षित मानले जाते. हे दोन्ही प्रकारे खाल्ले जाऊ शकते. ते नेहमी ताजे आणि चांगले धुवूनच खावे.
प्रश्न- शिंगाड्याचा आहारात कसा समावेश करू शकता?
उत्तर- शिंगाड्याचा आहारात कच्चा, उकडलेला, भाजलेला किंवा पिठाच्या स्वरूपात अनेक प्रकारे समावेश केला जाऊ शकतो. जसे की-
- कच्चा, सोलून
- उकळून किंवा हलके भाजून
- सलाड किंवा फ्रूट चाटमध्ये घालून
- भाजी किंवा करीमध्ये घालून
- तळणे
- स्मूदी, खीर आणि डेझर्टमध्ये घालून
- शिंगाड्याच्या पिठापासून पोळी, चीला, पकोडा किंवा उपवासाचे पदार्थ बनवून
प्रश्न- जास्त शिंगाडा खाण्याचे काही दुष्परिणाम आहेत का?
उत्तर- शिंगाडा सामान्यतः सुरक्षित आणि आरोग्यदायी अन्न आहे, परंतु ते जास्त खाल्ल्याने काही लोकांना समस्या येऊ शकतात. याचे काही संभाव्य दुष्परिणाम आहेत. जसे की-
- ते जास्त खाल्ल्याने काही लोकांना पचनाच्या समस्या येऊ शकतात.
- शिंगाडा कमी ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेले अन्न आहे, तरीही ते जास्त खाल्ल्याने कार्बोहायड्रेट्समुळे रक्तातील साखर थोडी वाढू शकते.
- काही लोकांना शिंगाड्यामुळे ऍलर्जी देखील होऊ शकते.
- जर शिंगाडा पाण्यातून थेट काढला असेल आणि व्यवस्थित स्वच्छ केला नसेल तर त्यात असलेल्या बॅक्टेरिया किंवा घाणीमुळे पोट खराब होऊ शकते.
- ज्या लोकांचे मूत्रपिंडाचे कार्य कमकुवत आहे, त्यांना जास्त पोटॅशियम नुकसान पोहोचवू शकते.

प्रश्न- एका दिवसात किती शिंगाडे खाणे सुरक्षित आहे?
उत्तर- ज्येष्ठ आहारतज्ञ डॉ. पूनम तिवारी सांगतात की एका निरोगी व्यक्तीसाठी दररोज 8-10 (कच्चे किंवा उकडलेले) शिंगाडे खाणे पुरेसे आहे. उपवासादरम्यान शिंगाड्याच्या पिठापासून बनवलेले पदार्थ खाणेही ठीक आहे, पण 2 चपात्या किंवा 1 वाटी हलव्यापेक्षा जास्त नाही.
प्रश्न- मधुमेहाचे रुग्णही शिंगाडे खाऊ शकतात का?
उत्तर- होय, मधुमेहाचे रुग्ण शिंगाडा खाऊ शकतात, पण नेहमी प्रमाणात. शिंगाड्याचा ग्लायसेमिक इंडेक्स (GI) कमी असतो. त्यामुळे त्यातील कार्बोहायड्रेट्स हळूहळू बाहेर पडतात, ज्यामुळे रक्तातील साखर वेगाने वाढत नाही. पण ते मर्यादित प्रमाणातच खावे.
प्रश्न- मुलांना शिंगाडा देता येतो का?
उत्तर- डॉ. पूनम तिवारी सांगतात की, होय, मोठ्या मुलांना देऊ शकता. त्यांना उकडलेला शिंगाडा किंवा त्याच्या पिठापासून बनवलेल्या वस्तू देणे चांगले राहील, जेणेकरून घशात अडकण्याचा धोका राहणार नाही. मोठ्या मुलांसाठी 2–3 उकडलेले शिंगाडे पुरेसे आहेत.
प्रश्न- कोणत्या लोकांनी शिंगाडा खाऊ नये?
उत्तर- तसे तर शिंगाडा सर्वांसाठी सुरक्षित आहे, पण काही लोकांनी तो सावधगिरीने किंवा अजिबात खाऊ नये. जसे की-
- किडनीच्या आजाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांना.
- फूड ॲलर्जी असलेल्या लोकांना.
- दीर्घकालीन पचनाच्या समस्या असलेल्या लोकांना.
- लहान मुलांना कच्चे शिंगाडे देऊ नये.
- ज्या लोकांची बऱ्याच काळापासून औषधे सुरू आहेत, त्यांनी शिंगाडे देण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्यावा.
प्रश्न- शिंगाडे खरेदी करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात?
उत्तर- बऱ्याचदा बाजारात खराब शिंगाडे मिळतात. अशा परिस्थितीत ते खरेदी करताना काही गोष्टींची विशेष काळजी घ्या. जसे की-
- घट्ट आणि टणक शिंगाडेच निवडा. नरम, दाबलेले किंवा पाणीदार शिंगाडे शिळे असू शकतात.
- त्याची बाहेरील बाजू गुळगुळीत आणि एकसमान रंगाची असावी. काळे डाग, बुरशी किंवा भेगा दिसल्यास खरेदी करू नका.
- ताज्या शिंगाड्याचे साल कोरडे असते आणि हातात घेतल्यावर लगेच कळते.
- गलिच्छ पाण्यातील शिंगाडे टाळा.
- वजनाने हलके आणि पोकळ वाटणारे शिंगाडे आतून कोरडे असू शकतात, म्हणून ते खरेदी करू नका.
- जर तुम्ही शिंगाड्याचे पीठ खरेदी करत असाल तर उत्पादन तारीख (मॅन्युफॅक्चरिंग डेट), पॅकिंग आणि ब्रँडची विश्वासार्हता नक्की तपासा.






















