एक वाक्प्रचार आहे, ‘अंडर द वेदर’ म्हणजे थोडे अस्वस्थ वाटणे. जर तुम्हालाही हवामानात थोडासा बदल झाल्यावर खोकला, शिंका आणि ताप येत असेल, तर तुम्ही एकटे नाही. खरं तर, हवामान बदलल्यावर तापमान, आर्द्रता आणि वायुदाब (बॅरोमेट्रिक प्रेशर) मध्ये अचानक बदल होतो. यामुळे शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत होते आणि व्हायरस किंवा बॅक्टेरियाच्या संसर्गाचा धोका वाढतो. याच कारणामुळे सर्दी-खोकला, व्हायरल ताप, ॲलर्जी आणि पचनाशी संबंधित समस्याही वाढतात. म्हणून आज ‘गरजेची बातमी’ मध्ये जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. अरविंद अग्रवाल, संचालक, इंटरनल मेडिसिन अँड इन्फेक्शियस डिसीज, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली प्रश्न- हवामान बदलल्यावर लोक आजारी का पडतात? उत्तर- हवामानात अचानक बदल झाल्यामुळे शरीरावर अतिरिक्त ताण येतो. शरीरालाही तितक्याच वेगाने बदलांशी जुळवून घ्यावे लागते. यामुळे रोगप्रतिकारशक्ती तात्पुरती कमकुवत होते आणि संसर्गाचा धोका वाढतो. हवामान बदलल्यावर परागकण (वनस्पतींचे परागकण) आणि धूळ यांसारखे ॲलर्जी निर्माण करणारे घटकही वाढतात, ज्यामुळे सर्दी, सायनस आणि श्वसनाचे आजार होऊ शकतात. उन्हाळ्यात डिहायड्रेशन आणि थकवा येण्याचा धोकाही वाढतो. प्रश्न- हवामानातील बदल आपल्या शरीरावर कसा परिणाम करतात? उत्तर- हवामानातील बदल शरीराच्या फिजिओलॉजिकल सिस्टिमला (शरीराची अंतर्गत प्रणाली, जी शरीर निरोगी ठेवण्यासाठी एकत्र काम करते) प्रभावित करतात. तापमान कमी झाल्यावर किंवा वाढल्यावर शरीराला रक्त परिसंचरण आणि चयापचय (मेटाबॉलिज्म) समायोजित करावे लागते, त्यामुळे काही लोकांना डोकेदुखी, कमी ऊर्जा किंवा रक्तदाबात चढ-उतार होण्याची समस्या येऊ शकते. थंडीच्या दिवसांत रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात, त्यामुळे हृदयावर दाब वाढू शकतो, तर जास्त उष्णतेमध्ये शरीर घामाद्वारे तापमान नियंत्रित करते, त्यामुळे इलेक्ट्रोलाइट असंतुलनाचा धोका असतो. प्रश्न- हवामानातील बदलांचा आपल्या झोपेवर आणि मनःस्थितीवर काय परिणाम होतो? उत्तर- शरीराची सर्केडियन रिदम (जैविक घड्याळ) प्रकाश आणि तापमानाने नियंत्रित होते. जेव्हा दिवस लहान किंवा मोठे होतात, तेव्हा यामुळे मेलाटोनिन (झोपेचे संप्रेरक) आणि सेरोटोनिन (मनःस्थितीचे संप्रेरक) यांचे संतुलन बदलू शकते.
प्रश्न- ऋतू बदलल्यावर कोणत्या लोकांना आजारी पडण्याचा धोका जास्त असतो? उत्तर- ऋतू बदलताच काही लोक सहज जुळवून घेतात, पण काहींसाठी हा बदल सर्दी-खोकला, ॲलर्जी किंवा इतर आजारांचे कारण बनतो. त्या लोकांना जास्त समस्या येते- याव्यतिरिक्त कोणत्या लोकांना समस्या येते, ग्राफिकमध्ये संपूर्ण यादी पहा- प्रश्न- वारंवार आजारी पडणे रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत झाल्याचे लक्षण आहे का? उत्तर- वर्षातून २-३ वेळा सर्दी-खोकला होणे सामान्य मानले जाते, विशेषतः मुलांमध्ये. पण जर- तर हे रोगप्रतिकारशक्तीच्या कार्यात घट झाल्याचे लक्षण असू शकते. प्रश्न- कमजोर प्रतिकारशक्तीमुळे हवामान बदलल्यावर मुले जास्त आजारी पडतात. अशावेळी त्यांना निरोगी ठेवण्यासाठी काय करावे? उत्तर- हवामान बदलताच मुलांमध्ये सर्दी, खोकला आणि तापाचा धोका वाढतो. अशावेळी काही मूलभूत, पण आवश्यक उपाययोजना करून त्यांना संसर्गापासून बऱ्याच अंशी वाचवता येते. बदलत्या हवामानात मुलांना आजारांपासून कसे वाचवता येते, हे ग्राफिकमधून समजून घेऊया- प्रश्न- बदलत्या हवामानात आजारी पडण्यापासून वाचण्यासाठी आपण कोणत्या खबरदारी घ्याव्यात? उत्तर- हवामान बदलल्यावर आजारांचा धोका वाढतो, म्हणून काही खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. पुढील मुद्द्यांमधून समजून घेऊया- प्रतिकारशक्ती मजबूत ठेवा बदलत्या हवामानात आहाराची विशेष काळजी घ्या. हिरव्या भाज्या, संपूर्ण धान्य, डाळी आणि प्रथिनेयुक्त पदार्थ खा. यासोबतच आले, हळद, लसूण आणि मध यांसारखे दाहक-विरोधी (anti-inflammatory) पदार्थ रोगप्रतिकारशक्तीला आधार देतात. पुरेसे पाणी प्या शरीरात पाण्याची कमतरता झाल्यास आजारांचा धोका वाढतो. म्हणून दिवसभर पुरेसे पाणी प्या. पुरेशी झोप घ्या आणि ताण व्यवस्थापित करा रोज 7-9 तास चांगली झोप घ्या, कारण झोप रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करते. यासोबतच योग, ध्यान आणि दीर्घ श्वासोच्छ्वास यांसारख्या क्रिया ताण कमी करण्यास मदत करतात. स्वच्छतेची काळजी घ्या बदलत्या हवामानात संसर्ग टाळण्यासाठी नियमितपणे हात धुवा. यासोबतच वैयक्तिक स्वच्छता राखा. शरीराच्या लक्षणांकडे लक्ष द्या थकवा, हलका ताप किंवा अशक्तपणा यांसारख्या सुरुवातीच्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका. वेळेवर आराम आणि योग्य आहारामुळे आरोग्याच्या समस्या वाढण्यापासून रोखता येतात. थर असलेले कपडे घाला तापमानातील चढ-उतार टाळण्यासाठी थर असलेले कपडे घाला, जेणेकरून गरजेनुसार थर काढता किंवा वाढवता येतील. उन्हाळ्यात आरोग्याची काळजी कशी घ्यावी या सामान्य खबरदारी आहेत ज्या हवामान बदलताना घ्याव्यात. पण या हंगामात, जेव्हा हा बदल हिवाळ्याकडून उन्हाळ्याकडे होत आहे, हिवाळा जात आहे आणि उन्हाळा येत आहे, तेव्हा काही खास गोष्टींची विशेष काळजी घ्या. तपशील खालील ग्राफिकमध्ये पहा– प्रश्न- हवामान बदलल्यावर आपले खाणेपिणे कसे असावे? उत्तर- हवामान बदलताच रोगप्रतिकारशक्ती थोडी कमकुवत होऊ शकते. त्यामुळे आहारात असे पदार्थ समाविष्ट करणे आवश्यक आहे, जे शरीराला संक्रमणापासून वाचवतील. ग्राफिकमधून समजून घेऊया की या काळात आहार कसा असावा- प्रश्न- एकूणच कोणत्याही ऋतूत निरोगी राहण्यासाठी आपली जीवनशैली कशी असावी? उत्तर- कोणत्याही ऋतूत निरोगी राहण्यासाठी जीवनशैली संतुलित आणि नियमित असावी. मुद्द्यांमधून समजून घेऊया-
Source link
