2 तासांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
बिहारमधील काही जिल्ह्यांमध्ये झालेल्या अलीकडील अभ्यासाने लोकांना धक्का बसला आहे. या अभ्यासात 17 ते 35 वयोगटातील 40 अशा महिलांचा समावेश करण्यात आला, ज्या आपल्या मुलांना स्तनपान करतात. या सर्व महिलांच्या दुधाचे नमुने घेण्यात आले. तपासणीत सर्व नमुन्यांमध्ये युरेनियम आढळले, ज्याची कमाल मात्रा 5.25 मायक्रोग्राम प्रति लिटरपर्यंत नोंदवली गेली.
युरेनियम केवळ किरणोत्सर्गी नाही, तर ते एक धोकादायक रसायन देखील आहे. ते शरीरात पोहोचून मूत्रपिंड आणि हाडांना नुकसान पोहोचवते. शिशूंसाठी हा धोका अधिक आहे, कारण त्यांच्या शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. अशा परिस्थितीत, दुधाद्वारे युरेनियम त्यांच्या वाढीवर आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम करू शकते.
भारतात ही समस्या गंभीर मानली जात आहे, कारण बिहारसह अनेक राज्यांमध्ये लोक पिण्यासाठी थेट भूजलावर अवलंबून आहेत आणि अनेक भागांतील पाण्यात आधीच युरेनियम असल्याची पुष्टी झाली आहे. दूषित पाणी आईच्या शरीरातून थेट बाळापर्यंत पोहोचू शकते. म्हणून ही अत्यंत चिंताजनक बाब आहे.
म्हणून ‘शारीरिक आरोग्य’ मध्ये आज ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) सापडलेल्या युरेनियमबद्दल बोलणार आहोत. यासोबतच जाणून घेऊया की-
- युरेनियममुळे कोणत्या अवयवांना सर्वात जास्त नुकसान होते?
- युरेनियमयुक्त पाणी कसे शुद्ध केले जाऊ शकते?
तज्ज्ञ- डॉ. मनीष मित्तल, वरिष्ठ सल्लागार, निओनॅटोलॉजी, कोकून हॉस्पिटल, जयपूर
प्रश्न- ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) युरेनियम आढळण्याचा अर्थ काय आहे आणि ते बाळापर्यंत कसे पोहोचते?
उत्तर- ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) युरेनियम आढळण्याचा अर्थ असा आहे की आईच्या शरीरात असलेले हे धातू दुधाद्वारे बाळापर्यंत पोहोचत आहे. युरेनियम सामान्यतः दूषित पिण्याचे पाणी, अन्न किंवा धूळ-मातीच्या संपर्कातून शरीरात प्रवेश करते.
प्रश्न- युरेनियम मुलाच्या शरीरातील कोणत्या अवयवांना सर्वाधिक नुकसान पोहोचवते?
उत्तर- युरेनियमचा सर्वाधिक परिणाम मुलाच्या किडनीवर होतो, कारण किडनी शरीरातून विषारी पदार्थ बाहेर काढण्याचे काम करते. यामुळे किडनीचे फिल्टर कमकुवत होऊ शकतात. याशिवाय, युरेनियम हाडांमध्ये जमा होऊन त्यांच्या वाढीवर परिणाम करू शकते. नवजात बालकांमध्ये, ते मेंदूच्या विकासावर देखील परिणाम करू शकते, कारण त्यांची मज्जासंस्था पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. दीर्घकाळात, यामुळे अशक्तपणा, वाढ खुंटणे आणि आरोग्याच्या समस्यांचा धोका वाढू शकतो.

प्रश्न- ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) युरेनियम आढळल्यास लगेच दूध पाजणे थांबवावे का?
उत्तर- ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) युरेनियम आढळण्याची शक्यता असली तरी लगेच दूध पाजणे थांबवू नये. डॉक्टरांच्या मते, ब्रेस्ट मिल्क हे बाळासाठी सर्वात सुरक्षित आणि पौष्टिक अन्न आहे. युरेनियमची पातळी सहसा इतकी जास्त नसते की त्वरित नुकसान होईल. तपासणी आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय दूध थांबवणे बाळासाठी अधिक हानिकारक असू शकते. योग्य मार्ग म्हणजे आईची आणि पाण्याची तपासणी करून घ्यावी आणि गरज पडल्यास तज्ञांचे मार्गदर्शन घ्यावे.
प्रश्न- ब्रेस्ट मिल्क (आईच्या दुधात) युरेनियम आढळल्यास आईने स्तनपान करावे की नाही, डॉक्टर काय सल्ला देतात?
उत्तर- महिला त्यांच्या शरीरात किंवा ब्रेस्ट मिल्क (स्तनदुधात) युरेनियमची तपासणी सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालय, जिल्हा रुग्णालय किंवा मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत करून घेऊ शकतात. यासाठी सामान्यतः दूध, रक्त किंवा लघवीचे नमुने घेतले जातात, ज्यांची विशेष मशीनद्वारे तपासणी केली जाते. तपासणीसाठी डॉक्टरांचा सल्ला आवश्यक असतो. अहवाल आल्यावर तेच ठरवतात की पातळी सुरक्षित आहे की उपचार आणि सावधगिरीची गरज आहे.
प्रश्न- ब्रेस्ट मिल्क (स्तनपान) युरेनियम कुठून येते, पाणी, अन्न की हवेतून?
उत्तर- ब्रेस्ट मिल्क युरेनियम सामान्यतः दूषित पिण्याच्या पाण्यामुळे येते. ज्या भागांतील भूजलात युरेनियम असते, तेथील तेच पाणी प्यायल्याने ते आईच्या शरीरात पोहोचते. कमी प्रमाणात ते खाण्याच्या वस्तूंमधूनही येऊ शकते, विशेषतः पाण्यावर उगवलेल्या पिकांमधून. श्वासाद्वारे याचा धोका खूप कमी असतो. शरीरात पोहोचल्यावर युरेनियम रक्तासोबत मिल्क ग्लँड्स (स्तनग्रंथींपर्यंत) पोहोचते.
प्रश्न- कोणत्या भागांत राहणाऱ्या महिलांना अधिक सावध राहण्याची गरज आहे?
उत्तर- ज्या भागांमध्ये भूजलात युरेनियम असल्याची पुष्टी झाली आहे, तेथील महिलांनी अधिक सावधगिरी बाळगावी. बिहारमधील काही जिल्हे, राजस्थान, पंजाब, हरियाणा आणि तेलंगणातील अनेक भाग असे क्षेत्र मानले जातात. जिथे लोक थेट बोअरिंग किंवा हँडपंपचे पाणी पितात, तिथे धोका वाढतो. गर्भवती आणि स्तनपान करणाऱ्या महिलांनी अशा क्षेत्रांमध्ये पाण्याची नियमित तपासणी करावी आणि सुरक्षित फिल्टर किंवा शुद्ध स्रोताचाच वापर करावा.
प्रश्न- घरी उकळलेले पाणी प्यायल्याने युरेनियमचा धोका कमी होतो का?
उत्तर- घरी पाणी उकळल्याने युरेनियमचा धोका कमी होत नाही. उकळल्याने फक्त बॅक्टेरिया आणि जंतू मरतात, परंतु युरेनियम एक धातूचा घटक आहे, जो पाण्यात विरघळलेला असतो आणि उकळल्याने नष्ट होत नाही. उलट, पाणी उकळल्यावर त्याचे प्रमाण कमी झाल्याने त्याची घनता किंचित वाढू शकते. म्हणून, युरेनियमपासून बचावासाठी उकळणे पुरेसे नाही, योग्य वॉटर फिल्टर किंवा सुरक्षित जल-स्रोत असणे आवश्यक आहे.

युरेनियम फिल्टर करण्याच्या या सर्व तंत्रज्ञान कसे कार्य करतात, सविस्तरपणे समजून घ्या.
आरओ फिल्टर
RO फिल्टर सेमी-पर्मिएबल मेम्ब्रेनच्या मदतीने पाण्यात विरघळलेल्या युरेनियमसारख्या जड धातूंना वेगळे करतो. युरेनियम काढण्याचा हा सर्वात प्रभावी घरगुती उपाय मानला जातो.
आयन एक्सचेंज सिस्टम
ही प्रणाली पाण्यात असलेल्या युरेनियम आयनांना सुरक्षित आयनांनी बदलते. यामुळे पाण्यात युरेनियमचे प्रमाण कमी होते आणि पाणी पिण्यायोग्य होते.
सक्रिय ॲल्युमिना फिल्टर
ॲक्टिव्हेटेड ॲल्युमिना युरेनियमला आपल्या पृष्ठभागावर शोषून घेतो. ही विशेषतः भूजलातून युरेनियम काढण्यासाठी प्रभावी आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या प्रमाणित तंत्रज्ञान आहे.
डिस्टिलेशन
डिस्टिलेशनमध्ये पाणी उकळून वाफ बनवली जाते. युरेनियमसारखे जड घटक मागे राहतात, ज्यामुळे संघनित झालेले पाणी अधिक सुरक्षित आणि स्वच्छ होते.
कोग्युलेशन फिल्टरेशन
या प्रक्रियेत रसायने मिसळून युरेनियमचे कण मोठ्या कणांमध्ये रूपांतरित केले जातात. नंतर गाळणीद्वारे ते काढून पाणी स्वच्छ केले जाते.
शोषण मीडिया फिल्टर
या फिल्टर्समध्ये विशेष माध्यम असते, जे युरेनियमला रासायनिक बंधाद्वारे पकडते. ही तंत्रज्ञान पाण्यातून जड धातू काढण्यासाठी प्रभावी मानले जाते.
कम्युनिटी वॉटर ट्रीटमेंट प्लांट
हे प्लांट मोठ्या प्रमाणावर RO, आयन एक्सचेंज आणि फिल्ट्रेशन तंत्रज्ञान वापरून युरेनियम काढून टाकतात. यामुळे संपूर्ण परिसराला सुरक्षित आणि नियंत्रित पाणी पुरवले जाते.
प्रश्न- घरातील RO किंवा इतर वॉटर फिल्टर खरंच युरेनियम रोखू शकतात का?
उत्तर- घरगुती RO (रिव्हर्स ऑस्मोसिस) फिल्टर युरेनियमला बऱ्याच अंशी रोखू शकतात, कारण ते पाण्यात विरघळलेल्या जड धातूंना वेगळे करते. तथापि, सामान्य कॅन्डल फिल्टर किंवा UV फिल्टर युरेनियम काढू शकत नाहीत. योग्य संरक्षणासाठी अशी RO प्रणाली आवश्यक आहे, जी हेवी मेटल काढण्यासाठी प्रमाणित (सर्टिफाइड) असेल आणि ज्याची नियमितपणे सर्व्हिसिंग केली जाते. देखभालीशिवाय फिल्टर देखील प्रभावी राहत नाहीत.
प्रश्न- मुलामध्ये युरेनियमचा परिणाम झाल्यास सुरुवातीला कोणती लक्षणे दिसतात?
उत्तर- बाळामध्ये युरेनियमच्या प्रभावाची सुरुवातीची लक्षणे अनेकदा स्पष्ट दिसत नाहीत, परंतु हळूहळू वारंवार उलट्या होणे, सुस्ती, भूक कमी लागणे, वजन न वाढणे, लघवीमध्ये बदल किंवा असामान्य थकवा दिसू शकतो. काही मुलांमध्ये वारंवार संक्रमण, हाडांची कमजोरी किंवा विकासाची गती मंद असण्याची चिन्हे देखील दिसू शकतात. अशी लक्षणे दीर्घकाळ राहिल्यास मूत्रपिंड आणि मानसिक विकासावर परिणाम होतो.
प्रश्न- जर बाळामध्ये कोणतीही लक्षणे दिसली तर सर्वात आधी काय करावे?
उत्तर- अशी लक्षणे दिसताच, सर्वप्रथम मुलाला जवळच्या सरकारी रुग्णालयात किंवा बालरोगतज्ञाला दाखवावे. स्वतःहून औषध देऊ नका. डॉक्टर मुलाची तपासणी करून रक्त, लघवी किंवा इतर आवश्यक चाचण्या करू शकतात. यासोबतच आईच्या पिण्याच्या पाण्याची आणि आरोग्याची तपासणी करण्याची देखील शिफारस केली जाते. वेळेवर उपचार आणि योग्य सल्ल्याने गंभीर नुकसानीपासून वाचता येते, त्यामुळे उशीर करणे धोकादायक ठरू शकते.
प्रश्न- अशा परिस्थितीत फॉर्म्युला दूध मुलासाठी सुरक्षित पर्याय असू शकते का?
उत्तर- डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार, स्वच्छ पाण्याने तयार केलेले फॉर्म्युला दूध तात्पुरता पर्याय असू शकते, परंतु तपासणी आणि सल्ल्याशिवाय स्तनपान थांबवणे योग्य नाही.
प्रश्न- गर्भवती महिलांनी युरेनियमपासून वाचण्यासाठी कोणत्या विशेष खबरदारी घ्याव्यात?
उत्तर- केवळ RO किंवा सुरक्षित पाणी प्यावे, बोरिंग किंवा हँडपंपचे थेट पाणी घेऊ नये. डॉक्टरांकडून तपासणी करून घ्यावी आणि संतुलित आहारासोबत नियमितपणे अँटीऑक्सिडंटयुक्त अन्न घ्यावे.
प्रश्न- रोजच्या आहारात कोणत्या गोष्टी धोका वाढवू शकतात आणि कोणत्या बचावासाठी मदत करतात?
उत्तर- दूषित पाण्याने पिकवलेल्या भाज्या किंवा अज्ञात स्रोताचे अन्न धोका वाढवू शकते, तर फळे, हिरव्या भाज्या, दूध, डाळी आणि व्हिटॅमिन-सी युक्त आहार शरीराला बचावासाठी मदत करतो.






















