किमान साक्षर राज्य: भारत देश विकसित राष्ट्रांच्या दिशेने वेगाने वाटचाल करतोय. शिक्षणापासून तंत्रज्ञानापर्यंत विविध बाबतीत देशाने प्रगती केलीय. शिक्षण हाच प्रगतीचा खरा पाया असतो. अशावेळी भारतातील कोणती राज्य शिक्षणाच्या बाबतीत पुढे आहेत? मागे आहेत? याबद्दल माहिती करुन घेऊया.
शिक्षणाची पातळी राज्यांनुसार वेगळी
भारतात शिक्षणाची पातळी राज्यांनुसार वेगळी आहे. काही ठिकाणी साक्षरता खूपच कमी आहे, तर काही ठिकाणी उत्तम आहे. MoSPI PLFS २०२३-२४ च्या आकडेवारीनुसार, सर्वात कमी शिकलेल्या राज्यांची यादी समोर आली आहे. राष्ट्रीय सरासरी ८०.९% असताना, ही राज्ये साक्षरतेच्या बाबतीत मागे पडली आहेत. दुसरीकडे, सर्वात जास्त शिकलेल्या राज्यांची नावे रिपोर्टमधून समोर आली आहेत.
सर्वात कमी साक्षरता
आंध्र प्रदेशात साक्षरता दर ७२.६% आहे, जो राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा खूपच कमी आहे. ग्रामीण भागात ही टक्केवारी आणखी खालावली आहे, तर शहरांमध्ये ८५% आहे. आधी बिहारला मागासले असे वाटत होते, पण नवीन आकडेवारीनुसार आंध्र प्रदेश आघाडीवर आहे. राज्य सरकार नवीन योजना राबवून शिक्षण सुधारण्याचा प्रयत्न करत असल्याचे रिपोर्टमध्ये म्हटलंय.
दुसरा क्रमांक
बिहारची साक्षरता ७४.३% आहे, जी आंध्रपेक्षा जरा जास्त आहे. स्त्रियांची टक्केवारी ६६.१% असून, पुरुषांची ८२.३% आहे. ग्रामीण भागात ७३.३% आहे, जी चिंतेची बाब आहे. आधी बिहारला सर्वात मागासले म्हणत असत, पण PLFS डेटाने प्रगती दाखवली आहे. महिलांसाठी विशेष योजना सुरू असून साक्षरतेचे प्रमाण वाढवले जात आहे.
तिसरा आणि चौथा क्रमांक
मध्य प्रदेशात साक्षरता ७५.२% आहे, ज्यात ग्रामीण-शहरी फरक १६.१% आहे. ग्रामीण ७१.६% आणि शहरी ८५.७% आहे. राजस्थानात ७५.८% साक्षरता असून, ग्रामीण भाग ७०% खाली आहे. स्त्रियांची टक्केवारी ६०% जवळपास आहे. वाळवंटी भागात शाळा पोहोचण्याची समस्या आहे. दोन्ही राज्यांत सुधारणा होताना दिसतेय.
पाचवा क्रमांक
झारखंडची साक्षरता ७६.७% आहे, ज्यात आदिवासी आणि दुर्गम भाग सर्वाधिक मागास आहेत. फरक १५% आहे, स्त्रिया मागे पडल्या आहेत. छोट्या राज्यांप्रमाणे इथे पायाभूत सुविधा कमी आहेत. PLFS अहवाल सुधारणेची आशा देतो. सरकार स्कूल कार्यक्रम वाढवत आहे.
सर्वात जास्त साक्षर राज्ये
सर्वात जास्त साक्षर मिझोराम (९८.२%) आहे, फरक फक्त २.२% आहे. दुसऱ्या क्रमांकावर लक्षद्वीप (९७.३%) आहे, स्त्रियांची टक्केवारी ९६% पेक्षा जास्त. तिसरा केरळ (९५.३%), चतुर्थ त्रिपुरा (९३.७%) आणि पाचवा गोवा (९३.६%) आहे. हे राज्ये शिक्षणावर भर देऊन आदर्श ठरली आहेत.
FAQ
प्रश्न: भारतातील सर्वात कमी साक्षर राज्य कोणते आहे?
उत्तर: MoSPI PLFS 2023-24 नुसार, आंध्र प्रदेश सर्वात कमी साक्षर आहे, साक्षरता दर 72.6% आहे. हे राष्ट्रीय सरासरी 80.9% पेक्षा कमी आहे. ग्रामीण भागात ही टक्केवारी आणखी कमी आहे, तर शहरी भागात 85% आहे.
प्रश्न: बिहार आणि इतर कमी साक्षर राज्यांचा क्रमांक काय आहे?
उत्तर: बिहार दुसऱ्या क्रमांकावर आहे (74.3%), त्यानंतर मध्य प्रदेश (75.2%), राजस्थान (75.8%) आणि झारखंड (76.7%) आहेत. या राज्यांमध्ये ग्रामीण-शहरी आणि लिंगभेद अंतर मोठे आहे, विशेषतः महिलांची साक्षरता कमी आहे.
प्रश्न: भारतातील सर्वात जास्त साक्षर राज्ये कोणती?
उत्तर: मिझोराम सर्वात जास्त साक्षर आहे (98.2%), त्यानंतर लक्षद्वीप (97.3%), केरळ (95.3%), त्रिपुरा (93.7%) आणि गोवा (93.6%) आहेत. ही राज्ये शिक्षणावर भर देऊन कमी अंतर आणि उच्च साक्षरतेसह आदर्श ठरतात.
