प्रश्न– मी २७ वर्षांचा आहे आणि गेल्या काही काळापासून एक विचित्र गोष्ट माझ्या लक्षात येत आहे. जेव्हा मी माझ्या कुटुंबासोबत असतो, तेव्हा एका प्रकारे वागतो, मित्रांसोबत दुसऱ्या प्रकारे आणि ऑफिसमध्ये पूर्णपणे वेगळाच माणूस बनतो. अनेकदा असे वाटते की, मी प्रत्येक ठिकाणी लोकांच्या अपेक्षांनुसार स्वतःला बदलतो. समस्या अशी आहे की, यापैकी खरा मी कोण आहे हे मला समजत नाही. मी कोणत्या प्रकारचा माणूस आहे, माझ्या आवडी-निवडी काय आहेत. मी स्वतःला ओळखत नाही. त्यामुळे आतून एक विचित्र पोकळी जाणवते. ही ओळख-संकट आहे का? मी स्वतःला कसे ओळखावे? मी काय करू? तज्ज्ञ– डॉ. द्रोण शर्मा, सल्लागार मानसोपचारतज्ज्ञ, आयर्लंड, यूके. यूके, आयरिश आणि जिब्राल्टर मेडिकल कौन्सिलचे सदस्य. प्रश्न विचारल्याबद्दल धन्यवाद. ‘लोक काय विचार करतील?’ हा प्रश्न काही लोकांच्या आयुष्यातील आणि निर्णयांना आकार देणारा सर्वात मोठा मापदंड आहे. असे लोक प्रत्येक परिस्थितीत स्वतःला अशा प्रकारे जुळवून घेतात की समोरच्या व्यक्तीला ते अगदी आपल्यासारखेच वाटतात. मित्रांमध्ये वेगळे व्यक्तिमत्व, ऑफिसमध्ये वेगळे, कुटुंबात वेगळे आणि जोडीदारासोबत वेगळे. वरवर ते मनमिळाऊ, आत्मविश्वासी आणि प्रत्येक परिस्थितीत जुळवून घेणारे दिसतात, पण आतून ते स्वतःला म्हणतात— “मला समजतच नाही की मी खरंच कोण आहे.” ‘गिरगिट व्यक्तिमत्व’ म्हणजे काय? मानसशास्त्रात याला ‘कॅमेलियन पर्सनॅलिटी’ (Chameleon Personality) म्हणतात. म्हणजे अशी व्यक्ती, जी प्रत्येक परिस्थितीनुसार आणि प्रत्येक व्यक्तीनुसार स्वतःला बदलते. तथापि, हा कोणताही मानसिक आजार किंवा मानसशास्त्रीय निदान नाही. प्रत्येक माणूस वेगवेगळ्या परिस्थितीत आपले वर्तन बदलतो. आपण बॉसशी ज्या प्रकारे बोलतो, त्याच प्रकारे मित्र किंवा कुटुंबाशी बोलत नाही. ही सामाजिक लवचिकता सामान्य आहे आणि आवश्यक देखील. समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा जुळवून घेता घेता व्यक्ती आपली खरी ओळख, आवडीनिवडी, मर्यादा आणि मूल्येच गमावू लागतो. कॅमेलियन पर्सनॅलिटी कधी समस्या बनते? गिरगिट व्यक्तिमत्व असलेले लोक बाहेरून आत्मविश्वासू, मनमिळाऊ आणि सहकार्य करणारे दिसतात, पण त्यांच्या मनात खूप संघर्ष चालू असतात. ते अनेकदा— मानसशास्त्रीय संशोधनानुसार, अशा वर्तनामागची ही संभाव्य कारणे असू शकतात– ‘कॅमेलियन पर्सनॅलिटी’ का बनते? बहुतेक प्रकरणांमध्ये हे वर्तन बालपणातील किंवा आयुष्यातील जुन्या अनुभवांमधून शिकलेले असते. जर बालपणात व्यक्तीने हे अनुभवले असेल की— तर हळूहळू त्याच्या मनात हा विश्वास बसू शकतो की— “जर मी इतरांसारखा वागलो नाही, तर लोक मला स्वीकारणार नाहीत.” हे मानसिक चक्र कसे चालते? दीर्घकाळात याचा परिणाम जर एखादी व्यक्ती नेहमीच इतरांशी सहमत होत असेल आणि आपल्या खऱ्या भावना व्यक्त करत नसेल, तर दीर्घकाळात याचे नकारात्मक परिणाम दिसू शकतात. उदाहरणार्थ– 1950 च्या दशकातील प्रसिद्ध प्रयोग पोलिश-अमेरिकन सामाजिक मानसशास्त्रज्ञ सोलोमन ॲश यांनी 1950 च्या दशकात एक प्रसिद्ध प्रयोग केला. या प्रयोगात सहभागी झालेल्यांना तीन रेषा दाखवण्यात आल्या. एक सरळ रेषा आणि इतर तीन रेषा. त्यांना सांगायचे होते की कोणती रेषा पहिल्या रेषेइतकी लांब आहे. या प्रश्नाचे उत्तर खूप सोपे होते. पण प्रयोगात सहभागी झालेले बहुतेक लोक प्रत्यक्षात संशोधन चमूचाच भाग होते. त्या लोकांनी जाणूनबुजून चुकीची उत्तरे देण्यास सुरुवात केली. आता खऱ्या सहभागीसमोर दोन पर्याय होते— या प्रयोगाचा निकाल धक्कादायक होता. जवळपास 75% लोकांनी किमान एकदा तरी गर्दीचे चुकीचे उत्तर स्वीकारले. अनेक लोकांना माहीत होते की उत्तर चुकीचे आहे, पण त्यांना वेगळे दिसायचे नव्हते. काही लोकांना तर त्यांच्या स्वतःच्या समजुतीवरच शंका येऊ लागली. एक व्यक्तीही फरक घडवू शकते सोलोमन ॲशच्या प्रयोगात आणखी एक रंजक गोष्ट समोर आली. ती म्हणजे, फक्त एक व्यक्तीही फरक घडवू शकते. त्यांनी या प्रयोगादरम्यान पाहिले की, जर गर्दीत फक्त एक व्यक्तीही वेगळे मत मांडत असेल, तर इतर लोकांसाठीही स्वतंत्रपणे उत्तर देणे सोपे होते. म्हणजेच, जर फक्त एक विश्वासू मित्र, कुटुंबातील सदस्य, समुपदेशक किंवा थेरपिस्ट असे म्हणेल की— “तुम्हाला वेगळा विचार करण्याचाही अधिकार आहे.” —तर व्यक्ती हळूहळू आपल्या विचारांवर पुन्हा विश्वास ठेवायला शिकू शकते. भारतीय कुटुंबांच्या संदर्भात हे कसे समजून घ्यावे? भारतीय समाजात हे सर्व महत्त्वाचे सामाजिक मूल्य मानले जातात– म्हणून, प्रत्येक ठिकाणी आणि प्रत्येक परिस्थितीत दुसऱ्याचे ऐकणे, त्याच्यानुसार वागणे ही मानसिक समस्या नाही. खरा प्रश्न हा आहे की– जर याचे उत्तर “नाही” असेल, तर या पद्धतीकडे लक्ष देण्याची गरज आहे. तुम्ही ‘गिरगिट व्यक्तिमत्त्व’ आहात का? सेल्फ असेसमेंट टेस्ट करा येथे मी तुम्हाला एक सेल्फ असेसमेंट टेस्ट देत आहे. खालील ग्राफिक्समध्ये एकूण 12 प्रश्न आहेत. तुम्हाला या प्रश्नांना 0 ते 3 च्या स्केलवर रेट करायचे आहे. उदाहरणार्थ, पहिल्या प्रश्नासाठी तुमचे उत्तर ‘कधीच नाही’ असेल तर 0 गुण द्या आणि तुमचे उत्तर ‘जवळपास नेहमीच’ असेल तर 3 गुण द्या. शेवटी तुमच्या एकूण गुणांचे विश्लेषण करा. गुणांचे स्पष्टीकरण (इंटरप्रिटेशन) देखील ग्राफिक्समध्ये दिले आहे. ‘कॅमेलियन व्यक्तिमत्व’ कसे बदलावे? चार आठवड्यांचा सेल्फ हेल्प प्लॅन येथे मी तुम्हाला चार आठवड्यांचा एक सेल्फ-हेल्प प्लॅन देत आहे. स्टेप-बाय-स्टेप या प्लॅनचे अनुसरण करा आणि प्रगती रोज तुमच्या डायरीत नोंदवा. आठवडा 1 : तुमची सवय ओळखा दररोज एका घटनेबद्दल लिहा— त्याचबरोबर डायरीत तुमच्या जीवनातील पाच सर्वात महत्त्वाची मूल्ये लिहा, उदा. — तुम्ही तुमच्या आवडीनुसार काहीही लिहू शकता. त्यानंतर, तुमच्यासाठी महत्त्वाच्या असलेल्या प्रत्येक मूल्यासाठी एक लहान पाऊल निश्चित करा. उदाहरणार्थ, तुम्ही स्वतःला असे म्हणू शकता– जर ‘प्रामाणिकपणा’ महत्त्वाचा असेल, तर मी रोज किमान एकदा तरी प्रामाणिकपणे माझ्या मनातले बोलेन. दुसरा आठवडा: तुमच्या भीतीला आव्हान द्या जेव्हा तुम्हाला वाटेल की समोरची व्यक्ती रागावेल, तेव्हा स्वतःला विचारा— मग छोट्या-छोट्या गोष्टींपासून सुरुवात करा— तिसरा आठवडा: आदराने ‘नाही’ म्हणायला शिका अशी वाक्ये बोलण्याचा सराव करा— चौथा आठवडा: तुमची ओळख मजबूत करा तुमच्या डायरीत ही वाक्ये पूर्ण करा— कोणत्याही मोठ्या निर्णयापूर्वी स्वतःला हे 4 प्रश्न विचारा— व्यावसायिक मदतीची कधी गरज असते? सुरुवातीच्या टप्प्यावर हे पॅटर्न समजून घेऊन आणि काही सेल्फ-हेल्प उपाय वापरून खूप सुधारणा करता येते. पण जर यामुळे मानसिक आरोग्य, नातेसंबंध किंवा दैनंदिन जीवनावर परिणाम होऊ लागला, तर व्यावसायिक मदत घेण्यास उशीर करू नये. अंतिम गोष्ट लक्षात ठेवा, या संपूर्ण व्यायामाचा उद्देश तुम्हाला हट्टी, वाद घालणारा किंवा असंवेदनशील बनवणे नाही. याचा उद्देश फक्त एवढाच आहे की तुम्ही न घाबरता आपले मत मांडू शकाल. तुमचे मत आणि तुमची असहमती व्यक्त करू शकाल.
Source link
