भारतातील सर्वात मोठा दगडी चक्रव्यूह: सोलापूर शहराजवळील बोरामणी गवताळ संरक्षित प्रदेशात भारतातील आतापर्यंतची सर्वात मोठी वर्तुळाकार दगडी रचना आढळली आहे. ही रचना सुमारे 50 फूट बाय 50 फूट आकाराची असून, तब्बल 15 वळणांची (सर्किट्सची) आहे. यापूर्वी भारतात आढळलेल्या अशा रचनांमध्ये जास्तीत जास्त 11 वळणे होती. त्यामुळे ही नवीन शोधलेली रचना देशातील सर्वात मोठी वर्तुळाकार चक्रव्यूह म्हणून ओळखली जाते. छोट्या छोट्या दगडांच्या गोट्यांपासून बनवलेली ही वर्तुळे जमिनीपासून साधारण 1 ते 1.5 इंच उंच आहेत, ज्यामुळे ती स्पष्ट दिसतात. याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
शोध कसा लागला?
नेचर कन्झर्वेशन सर्कल नावाच्या स्वयंसेवी संस्थेच्या सदस्यांना हा शोध लागला. ते बोरामणी गवताळ अभयारण्यात महाराष्ट्राच्या दुर्मीळ पक्ष्यांपैकी एक असलेल्या महाराष्ट्रीयन तुतारी (ग्रेट इंडियन बस्टर्ड) आणि लांडग्यांचे निरीक्षण करत होते. त्यावेळी त्यांच्या नजरेला ही असामान्य दगडी रचना जडली. त्यांनी लगेच पुरातत्त्व तज्ज्ञांना याबद्दल माहिती दिली. 17 डिसेंबर रोजी झालेल्या प्रत्यक्ष तपासणीत ही रचना नीट अभ्यासली गेली आणि तिचे महत्त्व समजले.
रचनेचे वैशिष्ट्ये काय?
पुण्यातील डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ सचिन पाटील यांनी या रचनेची प्राथमिक तपासणी केली. त्यांच्या मते, ही रचना अंदाजे 2000 वर्षांपूर्वीची आहे, म्हणजे पहिल्या ते तिसऱ्या शतकातील. ही क्लासिकल प्रकारची चक्रव्यूह असून, मध्यभागी स्पायरल (कुंडलाकार) भाग आहे. हे भारतीय वैशिष्ट्य मानले जाते. अशी रचना एकाच वळणावळणाच्या मार्गाने मध्यभागाकडे नेते, पण गोंधळात टाकणारे फाटे किंवा बंद रस्ते नसतात. ज्यामुळे ती भूलभुलैया म्हणून ओळखली जाते.
ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
ही रचना फक्त धार्मिक उद्देशासाठी नव्हती, तर प्राचीन रोमन व्यापाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक चिन्ह (नेव्हिगेशनल मार्कर) म्हणून वापरली गेली असावी. ती रोमन साम्राज्यातील पहिल्या ते तिसऱ्या शतकातील नाण्यांवर दिसणाऱ्या चक्रव्यूहाशी बरीच साम्य दाखवते, असे तज्ज्ञ सांगतात. त्या काळात मसाले, रेशीम आणि निळ्या रंगासाठी भारतात रोमन व्यापारी येत असत. म्हणून या शोधातून प्राचीन भारत आणि रोमन साम्राज्य यांच्यातील व्यापारी संबंध अधोरेखित होतोय.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही महत्त्व
हा शोध सोलापूरच्या इतिहासाला नवीन अध्याय जोडतो आणि प्राचीन व्यापारी मार्गांबद्दल नवीन प्रश्न निर्माण करतो. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही याचे महत्त्व ओळखले जातेय. याबद्दलची माहिती युकेमधील ‘केअर्ड्रोया’ नावाच्या जागतिक चक्रव्यूह संशोधन पत्रिकेत 2026 मध्ये प्रसिद्ध होणार आहे. हा प्रदेश आधीच वन्यजीव निरीक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे, आता पुरातत्त्वीय दृष्ट्याही तो महत्त्वाचा ठरलाय. यामुळे स्थानिक पर्यटन आणि संवर्धनाला चालना मिळेल, असा विश्वास व्यक्त करण्यात येतोय.






















