महिलांच्या शरीरात हार्मोनल बदल: हिवाळा हा ऋतू फक्त गुलाबी थंडीच घेऊन येत नाही, तर सोबत आरोग्याच्या अनेक समस्याही येत असतात. या वातावरणाचा विशेषतः स्त्रियांच्या आरोग्यावर अधिक परिणाम होतो. यावेळी स्त्रियांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणात हार्मोनल बदल घडत असतात. या बदलांना बऱ्याचवेळा दुर्लक्षित केले जाते. पण आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते असे करणे टाळले पाहिजे. कारण, हिवाळ्यात शरीराची रोगप्रतिकारकशक्ती कमकुवत होते आणि व्हिटॅमिन डीची कमतरताही जाणवते. तसेच हार्मोनल बदलांमुळे स्त्रियांच्या शरीरातील एस्ट्रोजन आणि कोर्टिसोलची कमतरताही जाणवू शकते. पण हिवाळ्यात स्त्रियांच्या शरीरात हे हार्मोनल बदल का होतात आणि याचा आरोग्यावर काय परिणाम होतो हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
हिवाळ्यात स्त्रियांच्या शरीरात हार्मोनल बदल का घडतात?
हिवाळ्यात थंड वातावरणामुळे सूर्यप्रकाशाची कमी भासते. ज्यामुळे शरीरातील झोपेच्या आरोग्यासाठी आवश्यक असलेला मेलाटोनिन या हार्मोनचे प्रमाण वाढते. यामुळे मूड सुधारण्यासाठी हार्मोनचे प्रमाण कमी होते आणि झोपेची समस्या होऊन मूडमध्ये बदल होतात. तसेच थंड हवामानाला प्रतिसाद म्हणून स्त्रियांचे शरीर तणाव हार्मोन म्हणजेच कॉर्टिसॉल निर्माण करण्यास जास्त प्रमाणावर भर देतो. ज्यामुळे मासिक पाळीवरही परिणाम होण्याची शक्यता असते. याशिवाय कमी शरीराला पुरेशा प्रमाणात सूर्यप्रकाश न मिळाल्याने थायरॉईड ग्रंथी आणि चयापचय क्रिया मंदावते, ज्यामुळे मासिक पाळी जास्त काळ टिकू शकते.
तसेच थंडीमुळे स्त्रियांच्या शरीराची जास्त हालचाल होत नाही. ज्यामुळे रक्तप्रवाह कमी होतो आणि पीएमएस (PMS) होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे मासिक पाळीदरम्यान पोट दुखीच्या वेदना अधिक प्रमाणात वाढू शकतात. सूर्याप्रकाशाच्या कमतरतेमुळे व्हिटॅमिन डीची पातळी घटते, ज्यामुळे हार्मोन्सचे संतुलन बिघडते.
हार्मोनल बदल झाल्यास आरोग्यावर काय परिणाम होतात?
हिवाळ्यात स्त्रियांच्या शरीरात सूर्यप्रकाशाच्या अभावामुळे सेरोटोनिन (mood-boosting hormone) आणि व्हिटॅमिन डीची पातळी कमी होते, शारीरिक आरोग्यावर तसेच मानसिक आरोग्यावरही परिणाम होण्याची शक्यता असते. यामुळे शारीरिक आणि मानसिक थकवा जाणवतो.
मासिक पाळीवर होणारे परिणाम:
महत्त्वाचे म्हणजे मासिक पाळीवर अधिक परिणाम होतो. कमी सूर्यप्रकाशामुळे एफएसएच (follicle-simulating hormone) चे प्रमाण कमी होते, ज्यामुळे मासिक पाळी लांबणे किंवा अनियमित होण्याची शक्यता असते. याशिवाय थंड वातावरणामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात, ज्यामुळे गर्भाशयातील रक्तप्रवाह कमी होतो आणि वेदना वाढतात. तसेच पीएमएस (Premenstrual syndrome) ची लक्षणे दिसू लागतात, जसे की स्तनांमधील वेदना आणि मूड स्विंग्सची तीव्रता अधिक वाढू शकते.
शारीरिक आरोग्यावर होणारा परिणाम:
थायरॉईडच्या हार्मोनमध्ये बदल झाल्याने केस कमकुवत होणे, गळणे, त्वचा कोरडी होणे, मुरुमे येणे, त्वचेचा पोत बदलणे याशिवाय; चयापचय मंदावल्याने वजन अचानक वाढणे किंवा घटणे, रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत झाल्याने सर्दी-खोकला आणि इतर आजारांचा धोका वाढण्याची शक्यता असते.
मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम:
फील-गुड हार्मोन म्हणजेच सेरोटोनिन (serotonin) चे प्रमाण कमी झाल्याने चिडचिड, चिंता आणि नैराश्याची भावना वाढू शकते. ऊर्जेची पातळी कमी झाल्यामुळे थकवा येणे आणि एकाग्रतेचा अभाव जाणवल्यामुळे लक्ष केंद्रित करण्यात अडचण यणे अशा मानसिक आरोग्याच्या समस्या जाणवतात.
यापासून वाचण्यासाठी काय कराल?
1. शरीराला पुरेशा प्रमाणात सूर्यप्रकाश मिळावा यासाठी शक्य असल्यास सकाळी थोडा वेळ उन्हात थांबा.
2. डॉक्टरांच्या सल्ल्याने व्हिटॅमिन डी सप्लीमेंट्स घ्या.
3. शरीराच्या हालचालीसाठी नियमित व्यायाम करा.
4. शरीराला योग्य पोषण मिळावे यासाठी संतुलित आहार घ्या.
5. ताण कमी करण्यासाठी योगा आणि ध्यानधारणा करा.
(Disclaimer: वरील माहिती सामान्य संदर्भांवरून घेण्यात आली आहे. ‘झी २४ तास’ याची खातरजमा करत नाही. यामधून कोणत्याही प्रकारच्या उपचाराचा दावा केला गेलेला नाही. कुठलीही लक्षणं जाणवल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.)
