प्रश्न- मी २९ वर्षांची आहे. मी कानपूरमध्ये माझ्या आईवडिलांसोबत राहते आणि एका कॉलेजमध्ये शिकवते. माझे कुटुंब माझ्या जातीतील मुलगा शोधत आहेत. दर आठवड्याला कोणीतरी मला भेटायला येते आणि माझे कुटुंब मला त्यांच्यासमोर परेड करायला लावते. मी त्यांना हे उघडपणे सांगू शकत नाही, पण मला लग्नाची खूप भीती वाटते. मला जेव्हापासून कळायले लागले तेव्हापासून मी माझ्या आई आणि वडिलांना एकमेकांशी भांडताना पाहिले आहे. वडील माझ्या आईवर पूर्णपणे वर्चस्व गाजवतात. ती तिच्या इच्छेनुसार तिच्या माहेरीही जाऊ शकत नाही. जेव्हा माझ्या मोठ्या भावाचे लग्न झाले, तेव्हा या घरात आल्यानंतर वहिनीसोबतही असेच घडले. माझ्या भावाने वहिनीला नोकरी सोडून घरीच ठेवले. त्याने वहिनीवर एक-दोनदा तर हातही उचलला आहे आणि घरात कोणीही त्याला यासाठी फटकारले नाही. वडिलांनी माझ्या आईवरही अनेक वेळा हात उचलला आहे. लग्नानंतर माझ्यासोबतही असेच घडेल अशी भीती वाटते. आतापर्यंत मला ज्या प्रकारच्या मुले पाहायला आली, ती सर्वच मला संकुचित आणि रूढीवादी दिसत होती. ते विचित्र प्रश्न विचारतात, “लग्नानंतर तू काम करशील का?”, “तुला कोणी बॉयफ्रेंड आहे का?”, “आमच्या घरात मुली संध्याकाळनंतर एकट्या बाहेर जात नाहीत.” आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, ते हुंड्याबद्दल उघडपणे बोलतात. भीती आणि काळजीमुळे मला रात्री झोप येत नाही. कधीकधी मला कुठेतरी पळून जावेसे वाटते. मी इतक्या संकुचित आणि रूढीवादी घरात का जन्मले याचा विचार करून मला वाईट वाटते. मी चित्रपटातील मुलींप्रमाणे एकटी आणि मुक्तपणे का फिरू शकत नाही? मला लग्न करायचे नाही, पण मी माझ्या कुटुंबाला हे कसे समजावून सांगू? मी काय करावे?

तज्ज्ञ – डॉ. द्रोण शर्मा, सल्लागार मानसोपचारतज्ज्ञ, आयर्लंड, यूके. यूके, आयर्लंड आणि जिब्राल्टर मेडिकल कौन्सिलचे सदस्य.

तुमची भीती अगदी रास्त आहे.

सर्वप्रथम, मी तुम्हाला एका गोष्टीची खात्री देऊ इच्छितो. तुमची भीती अगदी रास्त आहे. तुम्ही लहानपणापासून जे पाहिले आहे: तुमच्या आईचे दबावातील जीवन, तुमच्या वडिलांचे वर्चस्व, तुमच्या भावाचा हिंसाचार आणि कुटुंबातील पुरुषांची पुरुषप्रधान विचारसरणी, या सर्व गोष्टींमुळे तुमच्या मनात अशी प्रतिमा निर्माण झाली आहे की लग्न म्हणजे एक तुरुंग आहे, ज्यामध्ये स्त्रीचे स्वातंत्र्य हिरावून घेतले जाते.

ही भीती कोणत्याही कल्पनाशक्ती किंवा भित्र्या स्वभावाचा परिणाम नाही. ती अनुभव आणि तीव्र निरीक्षणातून जन्माला येते.

कुटुंबाचा दबाव आणि ‘परेड’ची भावना

दर आठवड्याला मुलाच्या कुटुंबासमोर उभे राहण्याला तुम्ही “परेड” म्हटले – या शब्दाचा अर्थच नकार आणि अपमानाची खोल भावना आहे. हा अनुभव तुमच्या आत्मसन्मानाला दुखावत आहे आणि ही काही छोटी गोष्ट नाही.

तुमचे जीवन बदलण्याची शक्ती

पण त्याच वेळी, सत्य हे आहे की तुमच्यात तुमचे जीवन बदलण्याची शक्ती आहे. तुमच्या आई आणि वहिनीसोबत जे घडले ते तुमच्यासोबतही घडण्याची गरज नाही. तुम्ही नोकरी करता आणि आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र आहात. तुमची कहाणी त्यांच्यासारखीच असेल ही भीती तुमच्या मनातून काढून टाका.

स्व-मूल्यांकन चाचणी

समस्या सोडवण्यापूर्वी, तिचे गांभीर्य समजून घेणे महत्वाचे आहे. तुमची समस्या संभाषणाद्वारे सोडवता येते का की त्यासाठी दुसरा मार्ग निवडण्याची गरज आहे? हे जाणून घेण्यासाठी, तुम्हाला स्व-मूल्यांकन चाचणी करावी लागेल. तुमच्या उत्तरांनुसार खालील ग्राफिकमध्ये दिलेल्या प्रश्नांना आकडेवारी द्या. उत्तर १ ते ५ पर्यंत असू शकते. प्रश्न आणि गुण चार्ट दोन्ही खालील ग्राफिकमध्ये आहेत.

कुटुंबातील सदस्यांना कसे समजावून सांगावे

जर तुमचा स्कोअर २६ पेक्षा कमी असेल, तर संवादाला अजूनही वाव आहे. अशा परिस्थितीत, आता आपण तुमच्या प्रश्नातील सर्वात कठीण भागाबद्दल बोलूया, म्हणजेच तो तुमच्या कुटुंबातील सदस्यांना कसा समजावून सांगायचा. मी येथे ते थोडक्यात आणि मुद्द्यानुसार समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे.

१. तुमचे भय आणि अनुभव शब्दांत मांडा.

• – लिहून किंवा समोरासमोर बसून.
• – लहानपणापासून तुम्ही काय पाहिले आहे ते त्यांना सांगा.
• – लग्नाची तुम्हाला का भीती वाटते ते त्यांना समजावून सांगा.

२. संभाषण हळूहळू सुरू करा.

• – “मला लग्न करायचे नाही” असे थेट म्हणण्याऐवजी, “मला ‘आत्ता’ लग्न करायचे नाही” असे म्हणा.
• – “मला सध्या काही दिवस माझ्या करिअरवर लक्ष केंद्रित करायचे आहे.”
• – “लग्नापूर्वी मला स्वतःला मानसिकदृष्ट्या तयार करायचे आहे.”
• – “मला आणखी थोडा वेळ हवा आहे.”

३. मध्ये एक विश्वासार्ह व्यक्ती असेल तर ते चांगले आहे.

• 
• 
• 
• 
• 
• 

• – एखाद्या शहाणा काका, काकू, बहीण किंवा सल्लागाराप्रमाणे.
• – बऱ्याच वेळा कुटुंब तिसऱ्या व्यक्तीचे म्हणणे जास्त ऐकते.

काही व्यावहारिक सूचना

जर कुटुंबात मतभेद असतील तर थेट नाते तोडणे किंवा वेगळे होणे कधीही योग्य नाही. आपण प्रथम संवादाद्वारे समस्या सोडवण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. परंतु त्याच वेळी, आपण आपले स्वावलंबन आणि आर्थिक स्वातंत्र्य देखील गांभीर्याने घेतले पाहिजे. तुमच्यासाठी आणि या परिस्थितीतून जात असलेल्या सर्व मुलींसाठी माझ्या तीन महत्त्वाच्या सूचना आहेत.

स्वतःची मदत कशी करावी

तुम्ही प्रौढ आहात आणि ज्याप्रमाणे प्रत्येक प्रौढ व्यक्ती स्वतःच्या जीवनाची जबाबदारी घेतो, त्याचप्रमाणे तुम्हालाही तुमच्या जीवनाची जबाबदारी घ्यायची आहे. ही एक अतिशय सुंदर आणि गंभीर गोष्ट आहे. जरी तुमच्या सभोवतालचे वातावरण या निर्णयाला तुमच्या बाजूने नसले तरी तुम्ही तुमच्या बाजूने प्रयत्न करणे सोडू नये. खाली काही सूचना दिलेल्या आहेत. या दिशेने सतत प्रयत्न करत राहा.

१. स्वतःला समजून घ्या, तुम्हाला काय हवे आहे याबद्दल तुमच्या मनात स्पष्टता ठेवा.

• तुमचे विचार डायरीत लिहा.
• तुम्हाला लग्न का करायचे नाही?
• कारणे काय आहेत: करिअर, मतभेद, स्वावलंबनाचा शोध, पितृसत्ताक पद्धतीमुळे दडपल्या जाण्याची भीती.

२. वाचा, माहिती मिळवा, जागरूक व्हा

• महिलांचे हक्क, विवाह कायदा आणि घरगुती हिंसाचार कायद्यांबद्दल जाणून घ्या.
• यासाठी, राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या (NCW) वेबसाइटची मदत घ्या.

३. विश्वासू प्रौढ व्यक्तीशी बोला

समजूतदार असलेली महिला नातेवाईक, शिक्षिका किंवा कौटुंबिक मित्र.

४. पालकांशी संवाद साधण्याची रणनीती

अ. भाषणाची तयारी करा:

• शांत वातावरण निवडा (उदा. चहाची वेळ किंवा रात्री).
• त्यांना दोष देऊ नका, तर तुमच्या भावना व्यक्त करा.

ब. संवाद कसा साधावा, काही उदाहरणे:

• “तुमच्या अनुभवाची आणि काळजीची मी कदर करते, पण सध्या मला माझे आयुष्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजून घ्यायचे आहे.”
• “मी ज्या लोकांना भेटत आहे ते विचार, स्वातंत्र्य आणि करिअरच्या बाबतीत माझ्यापेक्षा वेगळे आहेत असे दिसते. मला अशा नात्यात पडायचे नाही जिथे समजूतदारपणा नाही.”
• “मला लग्न हे एक भागीदारी बनवायचे आहे, सामाजिक सक्ती नाही.”

क. समजूतीची चर्चा करा:

• म्हणा: ‘सध्या मला फक्त १-२ वर्षे स्वतःला समजून घेण्यात घालवायची आहेत.’
• त्यांना खात्री द्या की तुम्ही बेजबाबदार नाही आहात आणि फक्त विचारपूर्वक निर्णय घेऊ इच्छिता.

प्रेम, आदर आणि विश्वासाने संवाद

कधीकधी रूढीवादी असले तरी, पालकांमध्ये स्वतःला बदलण्याची क्षमता असते, कारण ते त्यांच्या मुलांवर प्रेम करतात. जेव्हा आपण दुखावले जाणे, संताप आणि अनादराने आपले मतभेद व्यक्त करतो, तेव्हा परिणाम उलट असू शकतो.

अशा परिस्थितीत, मी येथे एका पत्राचा मजकूर फक्त एक उदाहरण म्हणून लिहित आहे. तुम्ही तुमच्या मनातील गोष्टी त्यात आणखी जोडू शकता, तुम्ही त्या संभाषणाची भाषा बदलू शकता. पण मुद्दा असा आहे की जे तुम्ही समोरासमोर बोलू शकत नाही ते लिहून व्यक्त करा. फक्त एक गोष्ट लक्षात ठेवा – प्रेम आणि आदराची भावना पत्रात राहिली पाहिजे.

स्वतःचे उपचार करणे सर्वात महत्वाचे आहे

तुमच्या घरात तुम्ही जे पाहिले ते पाहून लग्नाबद्दल भीती वाटणे स्वाभाविक आहे. जुन्या जखमा भरून काढण्यासाठी प्रेम, आधार, मदत आणि मान्यता आवश्यक आहे. जर हे उपलब्ध नसेल, तर बालपणीचे अनुभव आपल्या प्रौढ जीवनातील प्रत्येक निर्णयावर, लहान असो वा मोठे, प्रभाव टाकू शकतात.

म्हणून, तुमच्या कुटुंबाशी या प्रश्नांवर वाटाघाटी करण्यासोबतच, तुम्ही स्वतःच्या उपचारांवरही लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. आणि जेव्हा तुम्ही आयुष्यात लग्नासाठी मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या तयार असाल तेव्हा कोणतेही नवीन नाते सुरू करण्यापूर्वी स्वतःला हे प्रश्न विचारा-

मला आशा आहे की या सर्व गोष्टी तुम्हाला समस्येकडे व्यापक दृष्टिकोनातून पाहण्यास मदत करतील. तुमची कहाणी भारतासारख्या देशात एकमेव नाही. आशा आहे की, तुमच्यासारख्या इतर मुलींनाही हे मदत करेल.