आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) ने जीवन सोपे केले आहे, पण ते गोपनीयतेसाठी धोकाही बनत आहे. स्कॅमर्स फसवणुकीसाठी AI चा वापर करत आहेत. ते डीपफेक व्हिडिओ बनवून लोकांना आपल्या जाळ्यात ओढत आहेत. ठग डीपफेक म्हणजे AI च्या मदतीने असे बनावट फोटो, व्हिडिओ किंवा ऑडिओ बनवत आहेत, जे पाहण्यात आणि ऐकण्यात अगदी खरे वाटतात. लोकही त्यांना खरे मानतात आणि फसवणुकीचे बळी ठरतात. अशा परिस्थितीत सुरक्षित राहण्यासाठी प्रत्येकाला डीपफेकची ओळख करता यायला हवी. म्हणूनच ‘सायबर साक्षरता’ या कॉलममध्ये आज आपण डीपफेक तंत्रज्ञान सविस्तरपणे समजून घेऊ. त्यासोबतच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: राहुल मिश्रा, सायबर सिक्युरिटी सल्लागार, उत्तर प्रदेश पोलीस प्रश्न- डीपफेक काय आहे? उत्तर- हे पॉइंट्समधून समजून घ्या- प्रश्न- डीपफेक तंत्रज्ञान आणि जनरेटिव्ह AI कसे कार्य करतात? उत्तर- जनरेटिव्ह AI हे एक आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस तंत्रज्ञान आहे. हे लाखो फोटो, व्हिडिओ आणि ऑडिओमधून पॅटर्न शिकून नवीन सामग्री तयार करते. डीपफेक हे याच जनरेटिव्ह AI वर आधारित एक तंत्रज्ञान आहे. याच्या वापरामुळे एखाद्या व्यक्तीचा चेहरा, आवाज आणि हावभाव कॉपी करून नवीन सामग्री तयार केली जाते, जी पाहण्यात आणि ऐकण्यात खरी वाटते. प्रश्न- ऑडिओ देखील डीपफेक असू शकते का? उत्तर- होय, याला ‘व्हॉइस क्लोनिंग’ किंवा ‘डीपफेक ऑडिओ’ म्हणतात. प्रश्न- फक्त फोटो वापरून डीपफेक व्हिडिओ बनवता येतो का? उत्तर- होय, AI टूल्सच्या मदतीने केवळ फोटोच्या आधारावरही डीपफेक व्हिडिओ बनवता येतो. तथापि, जितके जास्त फोटो-व्हिडिओ असतात, तितका डीपफेक अधिक खरा दिसतो. प्रश्न- डीपफेकद्वारे कोणत्या प्रकारचे सायबर फ्रॉड होऊ शकतात? उत्तर- ठग याचा वापर खोट्या बातम्या पसरवण्यासाठी, ओळख चोरण्यासाठी, ऑनलाइन फसवणूक, ब्लॅकमेलिंग आणि लोकांची प्रतिमा खराब करण्यासारख्या गुन्ह्यांमध्ये करू शकतात. सर्व धोके ग्राफिकमध्ये पाहा- प्रश्न- लोक कोणत्या चुकांमुळे डीपफेक स्कॅमचे बळी ठरतात? उत्तर- बहुतेक प्रकरणांमध्ये लोक घाई, भीती, विश्वास किंवा दबावाखाली येऊन डीपफेक स्कॅमचे बळी ठरतात. सायबर ठग याच कमकुवतपणाचा फायदा घेतात. ग्राफिकमधील सर्व चुका पाहा- प्रश्न- सायबर ठग कोणत्या लोकांना जास्त लक्ष्य करतात? उत्तर- सायबर ठग सहसा या लोकांना लक्ष्य करतात- प्रश्न- डीपफेक व्हिडिओ कसे ओळखावे? उत्तर- डीपफेक व्हिडिओमध्ये असलेल्या काही असामान्य लक्षणांवर लक्ष देऊन ते ओळखता येते. सर्व संकेत ग्राफिक्समध्ये पाहा- प्रश्न- ‘थ्री फिंगर रूल’ काय आहे आणि ते कसे काम करते? उत्तर- हा एक नियम आहे, ज्याच्या मदतीने डीपफेक व्हिडिओ कॉल ओळखता येतो. यात व्हिडिओ कॉलवर समोरच्या व्यक्तीला त्याच्या चेहऱ्यासमोर तीन बोटे ठेवण्यास सांगितले जाते. अनेकदा डीपफेक किंवा फेस-स्वॅप सिस्टीम अशा ॲक्टिव्हिटीला अचानक योग्य प्रकारे प्रोसेस करू शकत नाही. यामुळे चेहऱ्यावर ग्लिच किंवा व्हिज्युअल गडबड दिसू शकते. लक्षात ठेवा- प्रश्न- डीपफेक स्कॅमपासून कसे वाचाल? उत्तर- याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे पडताळणी केल्याशिवाय कोणत्याही व्हिडिओ/ऑडिओवर विश्वास ठेवू नका. ग्राफिकमध्ये या स्कॅमपासून वाचण्याचे मार्ग पाहा- प्रश्न- जर डीपफेकचा बळी ठरलात तर लगेच काय कराल? उत्तर- अशा स्थितीत घाबरण्याऐवजी लगेच ही पावले उचला– प्रश्न- भारतात डीपफेकवर कोणताही कायदा आहे का? उत्तर- भारतात सध्या डीपफेकसाठी कोणताही स्वतंत्र कायदा नाही. परंतु डीपफेकद्वारे होणाऱ्या गुन्ह्यांवर माहिती तंत्रज्ञान (IT) अधिनियम, 2000 आणि IT नियम, 2021 अंतर्गत कारवाई केली जाऊ शकते. उदाहरणार्थ– …………………….. ही बातमी देखील वाचा… लिंक्डइनवर ‘ड्रीम जॉब’च्या नावाखाली फसवणूक:तात्काळ नोकरी, मोठ्या पगाराच्या आमिषाला बळी पडू नका, खऱ्या आणि खोट्या ऑफरमधील फरक समजून घ्या आजकाल सायबर ठग नोकरी शोधणाऱ्या लोकांना लक्ष्य करत आहेत. ते लिंक्डइनवर ड्रीम जॉब, वर्क फ्रॉम होम, रिमोट इंटर्नशिप आणि भरघोस पगाराचे आमिष दाखवून फसवणूक करतात. ठग बनावट रिक्रूटर प्रोफाइल तयार करून मुलाखतीशिवाय त्वरित निवडीचा दावा करतात आणि नंतर नोंदणी शुल्क, प्रशिक्षण शुल्क आणि संवेदनशील माहिती मागतात. वाचा सविस्तर बातमी…
Source link
