4 तासांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
आज (25 जुलै) आषाढ शुक्ल पक्षाची देवशयनी एकादशी आहे. या एकादशीला हरिशयनी, पद्मा आणि आषाढी एकादशी असेही म्हणतात. अशी मान्यता आहे की, याच तिथीपासून भगवान विष्णू चार महिन्यांसाठी योगनिद्रेत जातात. देवांच्या शयनासोबतच चातुर्मास सुरू होतो, जो कार्तिक शुक्ल पक्षाच्या देवउठनी एकादशीपर्यंत (20-21 नोव्हेंबर) चालतो. या काळात विवाह, गृहप्रवेश, मुंडन आणि इतर शुभ संस्कार केले जात नाहीत, तर पूजा-पाठ, जप, तप, दान आणि आध्यात्मिक साधनेला विशेष महत्त्व दिले जाते. आता विष्णूजी विश्राम करतील आणि शिवजी सृष्टीचे संचालन करतील.
उज्जैनचे ज्योतिषाचार्य पं. मनीष शर्मा यांच्या मते, शास्त्रांमध्ये भगवान विष्णूंना सृष्टीचे पालनकर्ता म्हटले आहे. त्यामुळे त्यांच्या योगनिद्रेत गेल्यानंतर मांगलिक कार्यांसाठी शुभ मुहूर्त नसतात. अशी मान्यता आहे की देवांच्या उपस्थितीशिवाय केलेली शुभ कार्ये पूर्ण फळ देत नाहीत, म्हणूनच चार महिने या आयोजनांना पुढे ढकलण्याची परंपरा चालत आली आहे. देवशयनी एकादशीला भगवान विष्णूंच्या विश्रांतीनंतर भगवान शिव सृष्टीचा भार सांभाळतात.
चातुर्मासात कोणती कामे करावीत
देवशयनी एकादशीपासून सुरू होणाऱ्या चातुर्मासात भजन-कीर्तन, सत्संग, कथा, भागवत पाठ, हवन, मंत्र जप आणि भगवंताची भक्ती केल्याने विशेष पुण्य मिळते अशी मान्यता आहे. धर्म-कर्मासोबतच या दिवसांत संयमित जीवन, सात्विक भोजन आणि सेवाभावावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. गरजू लोकांना मदत, अन्न आणि वस्त्रांचे दानही करावे.
या दिवसांत आत्मचिंतन आणि जीवनात शिस्त पाळली पाहिजे. पूर्वीच्या काळी वर्षा ऋतूमध्ये संत-महात्मे आणि साधू एकाच ठिकाणी राहून साधना करत असत. याच कारणामुळे हा काळ स्थिर होऊन भक्ती आणि आध्यात्मिक अभ्यास करण्याचा काळ मानला गेला आहे. आजही अनेक भाविक या चार महिन्यांत खानपान आणि जीवनशैलीत संयम ठेवण्याचा संकल्प करतात.
चातुर्मासाशी संबंधित पौराणिक कथा
भगवान विष्णूंच्या चार महिन्यांच्या शयनाशी संबंधित एक प्रमुख पौराणिक कथा देखील प्रचलित आहे. कथेनुसार, भगवान विष्णूंनी वामन अवतार घेऊन दानशूर राजा बळीकडून तीन पाऊल जमीन मागितली होती. राजा बळीने कोणताही संकोच न करता हे दान देणे मान्य केले. यानंतर भगवान वामनाने पहिल्या चरणात पृथ्वी, आकाश आणि दिशांना मोजले, दुसऱ्या चरणात स्वर्ग लोक आपल्या ताब्यात घेतले. तिसऱ्या चरणासाठी जेव्हा कोणतीही जागा उरली नाही, तेव्हा राजा बळीने आपले मस्तक देवाच्या चरणी अर्पण केले.
राजा बळीच्या दानशूरता आणि समर्पण भावनेने प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला पाताळ लोकाचा राजा बनवले. तेव्हा राजा बळीने देवाकडे आपल्यासोबत राहण्याचे वरदान मागितले. भक्ताची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी भगवान विष्णू चार महिने पाताळ लोकात निवास करू लागले. याच घटनेला देवाच्या शयनकाळाशी जोडले जाते.
कार्तिक शुक्ल पक्षातील देवउठनी एकादशीला (20-21 नोव्हेंबर) भगवान विष्णूंची योगनिद्रा पूर्ण होते आणि चातुर्मास देखील संपतो. याच दिवसापासून विवाह, गृहप्रवेश, उपनयन आणि इतर शुभ कार्यांसाठी पुन्हा शुभ मुहूर्त सुरू होतात. या वर्षी देवउठनी एकादशी तिथींच्या कमी-जास्तपणामुळे 20 आणि 21 नोव्हेंबर रोजी असेल.
देवशयनी एकादशीला करा ही शुभ कामे
देवशयनी एकादशीला स्नानानंतर घरातील मंदिराची साफसफाई करावी. भगवान विष्णू आणि माता लक्ष्मीची मूर्ती किंवा चित्र स्थापित करावे. त्यानंतर पिवळी फुले, तुळशीची पाने, पंचामृत, फळे आणि मिठाई अर्पण करून तुपाचा दिवा लावावा. विष्णू सहस्रनाम, विष्णू चालीसा किंवा “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्राचा जप करण्याची देखील परंपरा आहे. श्रद्धेनुसार निर्जल किंवा फलाहार व्रत ठेवले जाते आणि संध्याकाळी आरतीनंतर गरजू लोकांना दान देण्याचे विशेष महत्त्व मानले गेले आहे. दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच द्वादशी तिथीला देखील सकाळी लवकर उठावे आणि पूजा-पाठ झाल्यावर गरजू लोकांना भोजन द्यावे, त्यानंतर स्वतः भोजन करावे. अशा प्रकारे एकादशी व्रत पूर्ण होते.
यावेळी देवशयनी एकादशी शनिवारी येत आहे, त्यामुळे शनि पूजेचाही विशेष योग जुळून येत आहे. धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी शनिदेवाला मोहरीचे तेल आणि काळे तीळ अर्पण करण्यासोबतच “ॐ शं शनैश्चराय नमः” या मंत्राचा जप करणे शुभ मानले जाते. भक्त भगवान विष्णूच्या आराधनेसह शनिदेवाचे पूजनही करू शकतात.
