अनेकदा रात्रभर जागल्यानंतर पुढचा दिवस खूप जड वाटतो. डोके सुन्न होते, डोळे जड होतात आणि शरीर साथ देत नाही. पण जे लोक रोज नाईट शिफ्टमध्ये काम करतात, त्यांच्यासाठी हा थकवा एका दिवसाचा नसतो. तो हळूहळू आरोग्याच्या मुळापर्यंत पोहोचतो. आजच्या 24×7 कार्यसंस्कृतीमध्ये नाईट शिफ्ट सामान्य होत चालली आहे.

इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ कम्युनिटी मेडिसिन अँड पब्लिक हेल्थनुसार, जगभरातील सुमारे 20% कर्मचारी शिफ्ट वर्कमध्ये गुंतलेले आहेत. एकट्या अमेरिकेत सुमारे 1.5 कोटी लोक नाईट किंवा रोटेटिंग शिफ्टमध्ये काम करतात.

खरं तर, समस्या अशी आहे की मानवी शरीर दिवसा जागे राहण्यासाठी आणि रात्री झोपण्यासाठी बनले आहे. जेव्हा ही नैसर्गिक दिनचर्या उलटवली जाते, तेव्हा शरीराचे जैविक घड्याळ बिघडते. यामुळे शरीराला गंभीर नुकसान होते. अलीकडील अभ्यासातून असेही सूचित होते की वारंवार झोपेचे चक्र बदलल्याने आक्रमक स्तन कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो.

अशा परिस्थितीत आज शारीरिक आरोग्यमध्ये जाणून घेऊया की–

• रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करणे आरोग्याला कोणत्या प्रकारे हानी पोहोचवते?

• यामुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो?

• नाइलाजाने रात्रीची शिफ्ट करावी लागल्यास, स्वतःला कसे सुरक्षित ठेवावे?

तज्ज्ञ: डॉ. अनिमेष आर्य, संचालक, इंटरव्हेंशनल पल्मोनोलॉजी आणि स्लीप मेडिसिन, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली

प्रश्न– कामाच्या शिफ्टचा म्हणजेच कामाच्या तासांचा आपल्या आरोग्याशी काय संबंध आहे?

उत्तर- आपल्या शरीरात सर्केडियन रिदम नावाचे एक अंतर्गत जैविक घड्याळ असते. हे सुमारे २४ तासांच्या चक्रात काम करते. हेच घड्याळ ठरवते की कधी झोप येईल, कधी भूक लागेल, कधी हार्मोन्स स्रवतील आणि कधी शरीर दुरुस्ती मोडमध्ये जाईल. हे घड्याळ सूर्यप्रकाश आणि अंधाराच्या हिशोबाने सेट केलेले असते. रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करण्यासाठी शरीराला आपले नैसर्गिक झोप-जागे होण्याचे चक्र उलटावे लागते.

प्रश्न– टेक्सास विद्यापीठाच्या अभ्यासात रात्रीच्या शिफ्टमधील कामाबद्दल काही धक्कादायक गोष्टी सांगितल्या आहेत. हा अभ्यास काय सांगतो?

उत्तर- टेक्सास विद्यापीठाच्या अलीकडील अभ्यासानुसार सर्केडियन रिदम बिघडल्याने शरीराची रोगप्रतिकारशक्ती कमकुवत होते. या संशोधनाचे नेतृत्व डॉ. तपश्री रॉय सरकार यांनी केले. अभ्यासानुसार, वारंवार झोपेचे चक्र बिघडल्याने आक्रमक स्तनाच्या कर्करोगाचा धोका वाढू शकतो. सर्केडियन रिदम हार्मोन स्राव आणि पेशींच्या दुरुस्तीवर नियंत्रण ठेवते. रात्रीची शिफ्ट, अनियमित झोप किंवा वारंवार टाइम झोन बदलल्याने ही प्रणाली विस्कळीत होते. याचा परिणाम शरीराच्या दुरुस्ती प्रक्रियेवर होतो.

ऑन्कोजीन जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या या अभ्यासात असे आढळून आले की, सामान्य स्थितीत कर्करोगाची लक्षणे 22 आठवड्यांत दिसली. परंतु ज्या लोकांमध्ये सर्केडियन डिसरप्शन होते, त्यांच्यात 18 आठवड्यांतच कर्करोगाची चिन्हे दिसू लागली. या अभ्यासात असेही समोर आले की यामुळे मेमरी ग्लँड्सची रचना बदलते. पुढे जाऊन हा बदल कर्करोगाचा धोका आणखी वाढवू शकतो.

प्रश्न- नाइट शिफ्टमध्ये काम करणे सर्व मानवी आरोग्यासाठी कसे धोकादायक आहे?

उत्तर- नाइट शिफ्टचा धोका केवळ झोप बिघडण्यापुरता मर्यादित नाही. रात्रीच्या वेळी शरीर स्वतःची दुरुस्ती करते आणि रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत करते, परंतु नाइट शिफ्टमध्ये ही नैसर्गिक रिकव्हरी प्रक्रिया बाधित होते, ज्यामुळे शरीराला अनेक नुकसान होतात. ग्राफिकमधून समजून घेऊया-

प्रश्न– रात्रीची शिफ्ट आपल्या झोपेच्या चक्राला कसे प्रभावित करते?

उत्तर- जेव्हा एखादी व्यक्ती रात्रीच्या शिफ्टमध्ये काम करते, तेव्हा तिचे जैविक घड्याळ (बायोलॉजिकल क्लॉक) तिच्या नैसर्गिक वेळेतून बाहेर पडते. शरीर रात्री आराम करण्यासाठी आणि दिवसा सक्रिय राहण्यासाठी प्रोग्राम केलेले असते. रात्रीच्या शिफ्टमध्ये व्यक्ती अशा वेळी झोपण्याचा प्रयत्न करते, जेव्हा शरीर पूर्णपणे जागे राहू इच्छिते. आणि, ज्या वेळी शरीर विश्रांतीची मागणी करते, त्याच वेळी त्याच्याकडून काम करून घेतले जाते. या उलटसुलटपणामुळे झोपेवर परिणाम होतो. झोप गाढ लागत नाही.

प्रश्न– झोपणे, जागे होणे, खाण्याची दिनचर्या वारंवार बदलल्यास एकूण आरोग्यावर काय परिणाम होतो आणि का?

उत्तर- अशा स्थितीत शरीराला कधीही योग्य प्रकारे जुळवून घेण्याची संधी मिळत नाही. ते नेहमी जेट लॅगसारख्या स्थितीत असते. या बिघडलेल्या दिनचर्येमुळे भूक नियंत्रित करणारे हार्मोन्सही प्रभावित होतात. परिणामी, अनहेल्दी खाण्याची इच्छा वाढते, लक्ष कमी होते आणि वजन वेगाने वाढू लागते. यासोबतच रक्तातील साखरेचे नियंत्रण बिघडते आणि शरीरातील ऊर्जा पातळी देखील असंतुलित राहते.

प्रश्न– नाईट शिफ्टमुळे कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो?

उत्तर- नाईट शिफ्ट शरीरातील चयापचय (मेटाबॉलिज्म) आणि हार्मोन प्रणालीवर परिणाम करते. यामुळे अनेक आजारांचा धोका वाढतो. ग्राफिकमधून समजून घेऊया की कोणत्या आजारांचा धोका वाढतो-

प्रश्न- जर नाईट शिफ्टमध्ये काम करणे सक्तीचे असेल, तर स्वतःला निरोगी ठेवण्यासाठी काय करावे?

उत्तर- चांगल्या झोपेसाठी खोलीत अंधार ठेवा. झोपण्यापूर्वी तीव्र प्रकाशापासून दूर रहा. स्लीप फाउंडेशननुसार, प्रकाशाचा संपर्क नियंत्रित केल्याने शरीराला रात्रीचा संकेत मिळतो.

आज अनेक लोकांसाठी नाईट शिफ्ट ही एक गरज आहे, पण याकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते. पुरेशी झोप, योग्य आहार आणि थोडे लक्ष तुमच्या आरोग्याला दीर्घकाळ सुरक्षित ठेवू शकते. शरीराच्या संकेतांना समजून घ्या आणि गरज पडल्यास वेळेवर डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.