CKD म्हणजे क्रॉनिक किडनी डिसीज. या आजाराच्या बाबतीत आपला देश जगात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. पहिल्या क्रमांकावर चीन आहे. भारतातही हृदयविकारानंतर हा दुसरा सर्वात मोठा आजार आहे. हेल्थ जर्नल द लॅन्सेटमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका जागतिक अभ्यासानुसार, 2023 मध्ये भारतात सुमारे 13.8 कोटी लोकांना क्रॉनिक किडनी डिसीज होता.

जगभरात हा आजार 2023 मध्ये झालेल्या एकूण मृत्यूंपैकी नववे सर्वात मोठे कारण ठरला. यामुळे जगभरात सुमारे 15 लाख लोकांचा मृत्यू झाला.

क्रॉनिक किडनी डिसीज अचानक होत नाही. यासाठी कोणताही विषाणू किंवा जिवाणू जबाबदार नाही. हे दीर्घकाळ खराब चयापचयाचा (मेटाबॉलिज्म) परिणाम आहे. याचा अर्थ या आजारापासून बचाव करता येतो.

म्हणून ‘शारीरिक आरोग्य’ मध्ये आज आपण क्रॉनिक किडनी डिसीज काय आहे हे जाणून घेणार आहोत. यासोबतच आपण हे देखील जाणून घेणार आहोत की-

प्रश्न- क्रॉनिक किडनी डिसीज (CKD) म्हणजे काय?

उत्तर- क्रॉनिक किडनी डिसीज (CKD) मध्ये ‘क्रॉनिक’ या शब्दाचा अर्थ असा आहे की मूत्रपिंडाची समस्या हळूहळू आणि दीर्घकाळ वाढत आहे. यामुळे मूत्रपिंड आपले कार्य, म्हणजे रक्त शुद्ध करणे आणि शरीरातील टाकाऊ पदार्थ बाहेर काढणे, व्यवस्थित करू शकत नाही.

सुरुवातीला याची लक्षणे खूप सौम्य असतात, जसे की थकवा, पायांना सूज येणे किंवा भूक कमी लागणे. मूत्रपिंडाचा आजार उशिरा लक्षात येतो.

याचे सर्वात सामान्य कारण उच्च रक्तदाब (हाय ब्लड प्रेशर) आणि मधुमेह (डायबिटीज) आहे, जे मूत्रपिंडातील नाजूक रक्तवाहिन्यांना नुकसान पोहोचवते. वेळेवर तपासणी करून, आवश्यक औषधे घेऊन, निरोगी आहार घेऊन आणि साखर-रक्तदाब (शुगर-बीपी) नियंत्रित करून यावर नियंत्रण मिळवता येते.

प्रश्न- किडनी हे एक महत्त्वाचे अवयव (असे अवयव ज्याशिवाय आपण जगू शकत नाही) आहे का?

उत्तर- होय, किडनी हे एक महत्त्वाचे अवयव आहे, म्हणजेच असे अवयव ज्याशिवाय शरीर कार्य करू शकत नाही. आपल्या शरीरात दोन किडनी असतात आणि त्यांचे मुख्य कार्य रक्त शुद्ध करणे आहे, म्हणजेच शरीरात तयार होणारे टाकाऊ पदार्थ आणि विषारी घटक लघवीद्वारे बाहेर काढणे.

प्रश्न- भारतात किडनीचे आजार इतके का वाढत आहेत?

उत्तर- भारतात क्रॉनिक किडनी डिसीजची प्रकरणे वेगाने वाढत आहेत, कारण येथे मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाची प्रकरणे खूप सामान्य होत आहेत. हे दोन्ही जीवनशैलीचे आजार दीर्घकाळात किडनीला कमकुवत करतात.

प्रश्न- किडनीचे आजार का होतात? कोणत्या आरोग्य स्थितींमध्ये याचा धोका वाढतो?

उत्तर- किडनीचा आजार अचानक होत नाही, तर शरीरातील चयापचय क्रियेतील बिघाडामुळे तो दीर्घकाळ टिकतो. त्यामुळे किडनी सुरक्षित ठेवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे किडनीला हानी पोहोचवणारे आजार आणि सवयींवर नियंत्रण ठेवणे. कोणत्या आरोग्य स्थितींमध्ये धोका वाढतो हे खालील ग्राफिक्समध्ये पाहा–

सर्व मुद्दे सविस्तर समजून घ्या-

मधुमेह

रक्तातील साखर दीर्घकाळ जास्त राहिल्यास किडनीच्या नलिका आणि फिल्टर हळूहळू खराब होतात, ज्यामुळे त्यांची कार्यक्षमता कमकुवत होते.

उच्च रक्तदाब

उच्च रक्तदाबामुळे किडनीपर्यंत जाणाऱ्या रक्तवाहिन्या कठोर आणि कमकुवत होतात, ज्यामुळे किडनीची गाळण्याची क्षमता कमी होते.

लठ्ठपणा

लठ्ठपणा इन्सुलिन प्रतिरोध आणि उच्च रक्तदाब दोन्ही वाढवतो, ज्यामुळे किडनीवर अतिरिक्त भार पडतो आणि नुकसानीची प्रक्रिया वेगवान होते.

ताण

दीर्घकाळ ताण राहिल्याने हार्मोनल असंतुलन आणि रक्तदाब वाढतो, जे किडनीच्या गाळण्याच्या युनिट्सना हळूहळू नुकसान पोहोचवते.

झोपेचे विकार

झोप खराब झाल्याने शरीरात सूज आणि चयापचयाच्या समस्या वाढतात, जे किडनीच्या ऊतींवर आणि कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम करतात.

दाह

शरीरात सतत दाह राहिल्याने किडनीच्या गाळण्याच्या पडद्यांवर परिणाम होतो, ज्यामुळे प्रोटीन गळती आणि किडनी खराब होण्याचा धोका वाढतो.

फॅटी लिव्हर

फॅटी लिव्हर मेटाबॉलिक सिंड्रोम, मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाशी संबंधित आहे, जे किडनीवरील भार वाढवून तिची कार्यक्षमता कमकुवत करते.

उच्च कोलेस्टेरॉल

रक्तात चरबी वाढल्याने किडनीच्या रक्तवाहिन्या ब्लॉक किंवा कडक होऊ लागतात, ज्यामुळे किडनीचा रक्तप्रवाह कमी होतो.

PCOS

पॉलिसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम (PCOS) मध्ये इन्सुलिन रेझिस्टन्स आणि हार्मोनल असंतुलन वाढते, ज्यामुळे मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा धोका वाढून किडनीला हळूहळू नुकसान होते.

पेनकिलर घेणे

पेनकिलर किडनीमधील रक्त परिसंचरण कमी करतात. दीर्घकाळ पेनकिलर घेतल्याने किडनीच्या पेशी खराब होऊ लागतात.

जास्त मीठ खाणे

जास्त मीठ रक्तदाब वाढवते आणि किडनीला अतिरिक्त पाणी आणि सोडियम फिल्टर करण्यासाठी जास्त मेहनत करावी लागते, ज्यामुळे नुकसान होते.

धूम्रपान आणि मद्यपान

सिगारेट आणि दारू रक्तवाहिन्यांना नुकसान पोहोचवतात, ज्यामुळे किडनीपर्यंत ऑक्सिजनचा पुरवठा कमी होऊ लागतो आणि कार्यक्षमता हळूहळू बिघडते.

प्रश्न- क्रॉनिक किडनी डिसीज टाळण्याचा मार्ग काय आहे? हा आजार आपल्याला होऊ नये यासाठी आपण काय करावे?

उत्तर- खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या–

प्रश्न- जे जीवनशैलीचे आजार किडनीच्या आजाराचा धोका वाढवतात, त्यांना कसे पूर्ववत (रिव्हर्स) केले जाऊ शकते?

उत्तर- क्रॉनिक किडनीचा आजार पूर्णपणे बरा करता येत नाही, पण ज्या जीवनशैलीच्या आजारांमुळे तो होतो, त्यांना पूर्ववत (रिव्हर्स) करता येते. यासाठी आपल्या शरीराचे मेटाबॉलिक आरोग्य सुधारणे महत्त्वाचे आहे. खालील उपाय हळूहळू किडनीवरील ताण कमी करतात आणि आजार वाढण्यापासून रोखतात.

प्रश्न- एकदा किडनी खराब झाली की, प्रत्यारोपण हाच एकमेव पर्याय उरतो का?

उत्तर- किडनी खराब झाल्यावर, सुरुवातीच्या टप्प्यात औषधे घेऊन, आहार नियंत्रित करून आणि जीवनशैली व्यवस्थापित करून किडनीची कार्यक्षमता काही काळ टिकवून ठेवता येते. या दरम्यान डायलिसिसची गरज भासू शकते. ही स्थिती कधीही पूर्ववत होत नाही. म्हणून, काही काळानंतर किडनी प्रत्यारोपण हाच एकमेव पर्याय उरतो.

प्रश्न- क्रॉनिक किडनी डिसीज बरा होऊ शकत नाही का?

उत्तर- क्रॉनिक किडनी डिसीज हा एक असा आजार आहे, जो एकदा झाला की तो पूर्णपणे बरा करता येत नाही. याचा अर्थ असा की, किडनीचे जे नुकसान झाले आहे, ते पूर्ववत होऊ शकत नाही. अशा परिस्थितीत, डायलिसिस किंवा किडनी प्रत्यारोपण हाच शेवटचा पर्याय उरतो. तथापि, ज्या कारणांमुळे किडनी खराब होते, जसे की – उच्च रक्तदाब (हाय बीपी), मधुमेह (डायबिटीज), लठ्ठपणा (मोटापा), ताण (स्ट्रेस) आणि खराब आहार (वाईट खानपान), त्यांना नियंत्रित केले जाऊ शकते.