लग्नाचा हंगाम दिला जातोचा शेवट: ‘कृपया आहेर आणू नये’ किंवा ‘आहेर स्वीकारला जाणार नाही’ ही वाक्य तुम्ही आता लग्नसराईच्या काळात पत्रिकांच्या तळाशी वाचली असतील. मात्र तुम्ही कधी विचार केला आहे का लग्नात आहेर देण्याची प्रथा आली कुठून? लग्नात आहेर का दिला जातो? लग्नात ‘आहेर’ (किंवा भेटवस्तू) देण्याची प्रथा ही भारतीय, विशेषतः मराठी संस्कृतीत खूप जुनी आहे. ही प्रथा का सुरू झाली आणि त्यामागची कारणे काय आहेत यामागील तर्क फारच रंजक आहे. त्याबद्दलच आज आपण जाणून घेणार आहोत.
आहेर म्हणजे काय?
‘आहेर’ची अगदी ठोस व्याख्या नाही. मात्र ढोबळपणे सांगायचं झालं तर लग्न सोहळ्यात वरपक्ष किंवा नातेवाईकांकडून नववधू, तिच्या कुटुंबाला किंवा एकमेकांना दिल्या जाणाऱ्या भेटवस्तू किंवा देणग्या म्हणजे आहेर! यात पैसे, कपडे, दागिने किंवा इतर वस्तू असू शकतात. बऱ्याचदा पाकिटात पैसे देण्याची प्रथा असते, ज्यामुळे नवदांपत्याला त्ंयाच्या गरजेनुसार पैसे वापरता येतात.
आहेर का देतात?
आहेर देण्याची अनेक कारणे आहेत. आहेराला अनेक ऐतिहासिक संदर्भही आहेत. त्याबद्दलच आपण जाणून घेऊयात…
ऐतिहासिक आणि व्यावहारिक कारण:
पूर्वी लग्नासाठी लोकांना दूरचा प्रवास करावा लागायचा. दळणवळणाची साधने मर्यादित होती. उदाहरण द्यायचं झालं तर बैलगाड्या किंवा पायी चालणे असेच पर्याय होते. त्यामुळेच लोक एकमेकांना फार क्वचित भेटायचे. लग्नाच्या निमित्ताने कुटुंबे एकत्र यायची. अशा वेळी भेटवस्तू देण्याची प्रथा सुरू झाली, जेणेकरून ही भेट अविस्मरणीय राहील आणि नातेसंबंध मजबूत होतील.
स्मृती आणि आठवण म्हणून:
लग्नाच्या निमित्ताने दिलेली भेट नवविवाहित जोडप्याला कायमची आठवण राहावी म्हणून दिली जाते. ही भेट ‘सुखी आणि समृद्ध जीवनाची शुभेच्छा’ दर्शवते. उदाहरणार्थ, साखरपुड्यात साखर देणे हे गोड आणि आनंदी जीवनाचे प्रतीक मानले जाते.
शुभ आणि धार्मिक कारण:
भारतीय संस्कृतीत नाण्यांना खूप महत्त्व आहे. आहेरात पैसे देताना नेहमी विषम रक्कम दिली जाते. म्हणजे 101, 1111, 2001 अशा पद्धतीने आहेर दिला जातो. आहेर कधीच शून्यच्या पटीत दिला जात नाही. पूर्ण रक्कमेवर आवर्जून एक रुपया जोडला जातो. एका रुपयात लक्ष्मी मातेचा वास असतो असे मानले जाते, ज्यामुळे देणगी अधिक शुभ आणि प्रभावी होते. तसेच शून्याने संपणारी रक्कम अशुभ समजली जाते, तर एक ही संख्या नवीन सुरुवातीचे प्रतीक आहे. त्यामुळेच वरचा एक रुपया दिला जातो. ही प्रथा प्राचीन काळापासून आहे, ज्यात नाणी शुभ कार्यात वापरली जातात.
साटेलोटे:
आहेराची प्रथा आजही सुरु आहे. हक्की काही ठिकाणी आहेर म्हणून पैसे देणे सोयीस्कर समजले जाते. मात्र, काही लोक या प्रथेला ‘साटेलोटे’ असंही म्हणतात, ज्यात दिलेल्या आहेरची परतफेड करावी लागते. यामध्ये कपड्यांच्या मोबदल्यात कपडे, भांड्याच्या मोबदल्यात भांडी असा हिशोब असतो.
(डिस्क्लेमर: वरील सर्व माहिती समान्य संदर्भातून देण्यात आलेली आहे. ‘झी 24 तास’ याची पुष्टी करत नाही.)






















