क्रेमा डी धर्मेंद्रचा सनी डेल: बॉलिवूडचे ज्येष्ठ अभिनेते धर्मेंद्र यांचे वयाच्या 89 व्या वर्षी निधन झाले. यानंतर संपूर्ण बॉलिवूडवर शोककळा पसरली. नुकतेच विलेपार्ले येथील स्मशानभूमीत त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार पार पडले. यासाठी बॉलिवूडचे सेलिब्रिटी उपस्थित होते. धर्मेंद्र यांना त्यांचा पुत्र सनी देओलने मुखाग्नी दिला. पण मुलगाच का मुखाग्नी देतो? यामागे हिंदू संस्कृतीतील शास्त्र काय सांगतं? सविस्तर जाणून घेऊया.
हिंदू संस्कृतीत मृत्यूनंतर आत्म्याला खरी शांती तेव्हाच मिळते, जेव्हा अंतिम संस्कार योग्य रीतीने पार पडतात. यात सर्वात महत्त्वाची क्रिया म्हणजे मुखाग्नी देणे. ही क्रिया पारंपरिकपणे मोठा मुलगा किंवा पुत्र करतो, कारण त्याला पित्याच्या आत्म्याला पितृदोषापासून मुक्त करणारा मानलं जातं. त्यामुळेच पुत्राला ‘पितृऋण’ फेडण्याची जबाबदारी दिली गेली, असे हिंदू शास्त्रात म्हटलंय.
‘पुत्र’ शब्दाचा खरा अर्थ काय?
संस्कृतमध्ये ‘पुत्र’ हा शब्द ‘पु’ (पाप/नरक) आणि ‘त्र’ (त्राण करणारा) यापासून बनला आहे. म्हणजेच पुत्र हा आपल्या मृत पालकांना नरकातून तारणारा असतो, असं शास्त्रात म्हटलंय. म्हणूनच पित्याच्या मृत्यूनंतर त्याला अग्नी देण्याचा आणि श्राद्ध-तर्पणाचा अधिकार प्रामुख्याने पुत्रालाच दिला गेला.
मुलींना पूर्वी का वगळलं गेलं?
प्राचीन काळी समाज पुरुषप्रधान होता. मुलींचं लग्न झाल्यावर त्या सासरी नांदायला जात असत आणि त्यांना माहेरच्या वंशाची वारसदार मानलं जात नव्हतं. त्यामुळे अंत्यसंस्कारासारख्या सार्वजनिक व धार्मिक विधींमध्ये त्यांचा सहभाग फारसा स्वीकारला गेला नाही. ही बाब कालांतराने कठोर परंपरेचं स्वरूप घेत गेली.
कायद्याने आणली समानता
आज हिंदू उत्तराधिकार कायदा (2005 मध्ये सुधारित) आणि न्यायालयीन निकालांमुळे मुलींना मुलांसोबत समान वारसाहक्क मिळालाय. त्यामुळे जर घरात मुलगा नसेल किंवा मुलगा असूनही मुलगी पुढे येऊ इच्छित असेल, तर तिला अंत्यसंस्कार करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे. अनेक न्यायालयांनीही हे मान्य केलं आहे.
बदलते वास्तव
आता शहरांमध्ये आणि ग्रामीण भागातही असंख्य मुली आपल्या आई-वडिलांचे अंतिम संस्कार स्वतः करताना दिसतात. समाजही याला विरोध करत नाही, उलट कौतुक करतो. भावनिक नातं आणि जबाबदारी यांना आता लिंगापेक्षा जास्त महत्त्व दिलं जातं. म्हणूनच ‘फक्त मुलगाच अंत्यसंस्कार करतो’ ही जुनी समजूत आता हळूहळू इतिहास होत आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
प्रश्न: हिंदू धर्मात मुखाग्नी फक्त मुलगाच का देतो?
उत्तर: हिंदू शास्त्रानुसार पुत्र हा ‘पितृऋण’ फेडतो आणि मृत पालकांचा आत्मा पितृदोष व नरक यातून मुक्त करतो. ‘पुत्र’ शब्दाचा अर्थच ‘पापापासून तारणारा’ असा आहे. म्हणून प्राचीन काळापासून मोठ्या मुलाला किंवा पुत्राला मुखाग्नी देण्याची जबाबदारी दिली गेली.
प्रश्न: मुलीला आई-वडिलांचे अंत्यसंस्कार करता येत नाहीत का?
उत्तर: पूर्वी पुरुषप्रधान समाजात मुली लग्नानंतर सासरी जात असल्याने त्या माहेरच्या वंशाच्या वारसदार मानल्या जात नव्हत्या, म्हणून त्यांना ही जबाबदारी दिली जात नव्हती. पण आता २००५ च्या सुधारित हिंदू उत्तराधिकार कायद्याने आणि न्यायालयाच्या निर्णयांमुळे मुलींना मुलांसोबत पूर्ण समान अधिकार मिळाले आहेत. घरात मुलगा नसेल किंवा मुलगी स्वतः पुढे येऊ इच्छित असेल तर ती पूर्ण अधिकाराने मुखाग्नी देऊ शकते.
प्रश्न: आजही मुली अंत्यसंस्कार करताना दिसतात का? समाज काय म्हणतो?
उत्तर: होय, आज शहरांपासून ग्रामीण भागापर्यंत असंख्य मुली आपल्या आई-वडिलांचे अंतिम संस्कार स्वतः करतात आणि मुखाग्नी देतात. आता समाज याला विरोध करत नाही, उलट आदराने आणि कौतुकाने पाहतो. भावनिक नाते व जबाबदारी यांना लिंगापेक्षा जास्त महत्त्व दिले जात असल्याने ‘फक्त मुलगा’ ही जुनी समजूत हळूहळू बदलत आहे.
(अस्वीकरण – या ठिकाणी दिलेली माहिती ज्योतिष शास्त्रावर आधारित असून ती केवळ माहितीसाठी दिली जात आहे. झी 24 तास या गोष्टींना दुजोरा देत नाही. कोणताही उपाय करण्यापूर्वी संबंधित विषयातील तज्ज्ञांचा सल्ला अवश्य घ्या.)






















