मृत्यूच्या २४ तास आधी: मृत्यूला सारेजण घाबरतात. मृत्यू यावा असं कोणालाच वाटत नाही. मृत्यूची तारीखही कोणाला सांगता येत नाही. कोणाचा मृत्यू कधी, कसा येईल? हे ठरवता येत नाही. पण काही लक्षणे अशी असतात, जी तुम्हाला मृत्यूचे संकेत देतात. अमेरिकेतील प्रसिद्ध हॉस्पिस नर्स जूली मॅकफॅडेन गेल्या अनेक वर्षांपासून मरणपथावरील रुग्णांची काळजी घेतात. मृत्यूच्या अंदाजे 24 तास आधी शरीर तीन महत्त्वाची लक्षणे दाखवू लागते, जी कुटुंबीयांना समजली तर शेवटचे क्षण थोडे सुलभ होतात, असे त्या सांगतात.
डेथ रॅटल
जेव्हा रुग्ण गिळायची शक्ती पूर्णपणे हरवतो तेव्हा घशात आणि तोंडात लाळ व कफ जमा होतो. यामुळे श्वास घेताना खरखराटासारखा आवाज येतो. हा आवाज ऐकायला खूप त्रासदायक वाटतो, पण रुग्णाला यात कसलाही त्रास किंवा वेदना होत नाहीत, असे जूली स्पष्ट करतात.
श्वासाची पद्धत पूर्ण बदलते
श्वास खूप हळू, अनियमित आणि खोलवर खेचल्यासारखा होतो. कधीकधी 10-20 सेकंदांसाठी श्वास पूर्ण थांबलेला वाटतो, मग पुन्हा सुरू होतो. ही प्रक्रिया शरीराची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे आणि रुग्णाला यात दुखापत होत नाही. शेवटच्या काही तासांत तोंडात व घशात लाळ जमा होते, त्यामुळे श्वास घेताना हलका खरखराट होतो. हा आवाज ऐकताना मन सुन्न होतं, डोळे पाणावतात… पण जूली प्रेमाने सांगते, “हा आवाज फक्त आपल्याला त्रास देतो, रुग्णाला नाही. त्याच्या कानात आता आपल्या प्रेमाचाच आवाज पोहोचतो आहे.”, असे जुली सांगतात.
श्वास घेण्यात तात्पुरता त्रास
काही रुग्णांना शेवटच्या काही तासांत श्वास घेणे कठीण वाटते, जणू काही त्यांना हवा कमी पडते आहे. हे पाहणाऱ्यांना खूप वाईट वाटते, पण वैद्यकीय संशोधन सांगते की रुग्णाच्या मेंदूत आता वेदनेची जाणीव फारशी उरलेली नसते, म्हणून त्याला त्रास होत नाही, असे जूली सांगतात. ही तीन लक्षणे दिसू लागली की समजावे की रुग्णाची वेळ फक्त काही तासांची उरली आहे. ही लक्षणे समजून घेतल्याने कुटुंबीयांना भीती कमी होते आणि प्रियजनाला शांतपणे निरोप देता येतो, असे त्या सांगतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
१. प्रश्न: डेथ रॅटल म्हणजे काय? हा आवाज येतोय म्हणजे माझ्या प्रियजनाला खूप त्रास होतोय का?
उत्तर: डेथ रॅटल म्हणजे घशात व तोंडात लाळ-कफ जमा झाल्यामुळे श्वास घेताना येणारा खरखराटासारखा आवाज. हा आवाज आपल्याला खूप त्रासदायक वाटतो, पण रुग्णाला यात कसलाही वेदना किंवा त्रास होत नाही. त्याच्या मेंदूपर्यंत आता वेदनेची जाणीव पोहोचत नाही. फक्त आपण त्याचा हात हातात घेऊन शांत राहावे.
२. प्रश्न: श्वास का मधूनमधून थांबतो आणि पुन्हा सुरू होतो? हे पाहून खूप भीती वाटते.
उत्तर: हे शरीराच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचा भाग आहे. शेवटच्या काळात शरीराला ऑक्सिजनची गरज कमी होते, म्हणून श्वास हळू, खोल आणि अनियमित होतो. काही सेकंद श्वास थांबल्यावर पुन्हा सुरू होतो. हे पाहताना भीती वाटणे स्वाभाविक आहे, पण समजा की शरीर आपल्या प्रियजनाला हलकेफुलके करत आहे. त्याला आता फक्त आपले प्रेम आणि जवळीक हवी आहे.
३. प्रश्न: रुग्णाला श्वास घ्यायला त्रास होतोय असे दिसते आहे, मी काय करू? त्याला वेदना होत असतील तर?
उत्तर: शेवटच्या काही तासांत श्वास घेण्यात थोडा संघर्ष दिसू शकतो, पण वैद्यकीय संशोधन सांगते की मेंदूत वेदनेची जाणीव जवळपास संपलेली असते. त्यामुळे रुग्णाला दुखत नाही. तुम्ही त्याच्या कपाळावर हात फिरवा, हळूच “मी इथेच आहे, तुला खूप प्रेम करते/करतो” असे सांगा आणि त्याला शांतपणे निरोप द्या. तुमची उपस्थिती हाच त्याच्यासाठी सर्वात मोठा आराम आहे.






















