2025च्या बिहार विधानसभा निवडणुकीसाठी मतदानाचे दोन्ही टप्पे पूर्ण झाले आहेत. ६ नोव्हेंबर रोजी पहिल्या टप्प्यात १२१ जागांसाठी आणि ११ नोव्हेंबर रोजी दुसऱ्या टप्प्यात १२२ जागांसाठी मतदान झाले. दैनिक भास्कर रिपोर्टर्स पोलनुसार एनडीए स्पष्ट बहुमत मिळवेल, तर महाआघाडी ७३-९१ जागांवर पुढे आहे.

प्रशांत किशोर यांच्या जनसुराज पक्षाचे उमेदवार तीन जागांवर चुरशीच्या लढतीत आहेत आणि पक्ष आपले खाते उघडू शकतो. दरम्यान, असदुद्दीन ओवैसी यांच्या एआयएमआयएमला फक्त एका जागेवर घसरण होऊ शकते. आरजेडी आणि काँग्रेसला मोठे नुकसान सहन करावे लागत आहे. महाआघाडीचे उपमुख्यमंत्री उमेदवार मुकेश साहनी यांना विजय मिळण्याची शक्यता कमी दिसते.

अनेक महत्त्वाच्या जागांवर संभाव्य गोंधळ निर्माण होत आहे. यापैकी, उपमुख्यमंत्री विजय सिन्हा यांच्या लखीसराय मतदारसंघात, मैथिली ठाकूर यांच्या अलीनगर मतदारसंघात, तेज प्रताप यादव यांच्या महुआ मतदारसंघात, राम कृपाल यादव यांच्या दानापूर मतदारसंघात आणि सम्राट चौधरी यांच्या तारापूर मतदारसंघात सध्या तीव्र स्पर्धा सुरू असल्याचे दिसून येत आहे.

दैनिक भास्करचे ४०० हून अधिक पत्रकार बिहार निवडणुकीदरम्यान मैदानात होते. आम्ही पाच वरिष्ठ पत्रकार, दोन समाजशास्त्रज्ञ आणि चार राजकीय तज्ज्ञांशी जमिनीवरून मिळालेल्या माहितीवर चर्चा केली. शिवाय, हा सर्वेक्षण निकाल राजकीय पक्षांनी केलेल्या अंतर्गत सर्वेक्षणांमधून मिळालेल्या माहितीवर आधारित होता.

कल काय सांगतात:

NDA:

१. २०२०च्या निवडणुकीत एनडीएने १२५ जागा जिंकल्या. यावेळी त्यांना २०-३५ जागा मिळताना दिसत आहेत.

२. जेडीयूला लक्षणीय फायदा होऊ शकतो. २०२० मध्ये जेडीयूने ४३ जागा जिंकल्या, ज्या यावेळी ५९-६८ पर्यंत वाढू शकतात. याचा अर्थ पक्षाला १६-२५ जागा मिळू शकतात.

३. २०२०च्या निवडणुकीत भाजपने ७४ जागा जिंकल्या. यावेळी, ते आपल्या जुन्या जागांचे रक्षण करत आहे आणि ८ जागांवर त्यांच्यात चुरशीची लढाई आहे. त्यांची एकूण संख्या ७२-८२ असू शकते.

४. चिराग पासवान यांच्या एलजेपी-आरने २८ जागा लढवल्या, परंतु ते फक्त ४-५ जागांवर पुढे असल्याचे दिसून येते. दरम्यान, उपेंद्र कुशवाह यांच्या आरएलएमलाही आपले खाते उघडण्याची शक्यता कमी दिसते.

महाआघाडी:

१. २०२० मध्ये महाआघाडीने ११० जागा जिंकल्या. यावेळी त्यांना १९-३७ जागा गमवाव्या लागल्याचे दिसून येत आहे. ७३ची घसरण होऊन ९१ जागांवर पोहोचण्याचा ट्रेंड आहे.

२. राजदला सर्वात जास्त पराभव पत्करावा लागला आहे. २०२० मध्ये पक्षाने ७५ जागा जिंकल्या. यावेळी त्यांना १२-२४ जागा गमवाव्या लागू शकतात.

३. काँग्रेसने यावेळी ५९ जागा लढवल्या. पक्ष फक्त १२-१५ जागांवर आघाडीवर असल्याचे दिसून येत आहे. २०२० मध्ये काँग्रेसने १९ जागा जिंकल्या होत्या.

४. मुकेश साहनी यांच्या व्हीआयपीने १३ जागा लढवल्या. तथापि, ट्रेंडमध्ये पक्ष कोणत्याही जागेवर आघाडीवर नाही.

५. डाव्या पक्षांबद्दल बोलायचे झाले तर, सीपीआय-एमएल देखील तोट्यात असल्याचे दिसून येत आहे. गेल्या वेळी पक्षाने १२ जागा जिंकल्या होत्या; यावेळी ते फक्त ६-९ जागांवर आघाडीवर आहे. पक्षाला ६-३ जागा गमवाव्या लागू शकतात.

६. सीपीआय २ जागांवर आघाडीवर आहे, तर सीपीएम-आयआयपी प्रत्येकी १ जागेवर आघाडीवर आहे.

ठळक मुद्दे

तज्ज्ञ पॅनेलने काय म्हटले:

१. उमेदवाराचा आवडता पक्ष आणि मतदारांचे जात समीकरण लोक अजूनही आवडत्या पक्षाला आणि त्यांच्या स्वतःच्या जातीच्या उमेदवाराला पसंती देण्याची शक्यता जास्त असते. मतदारांच्या मतदानाच्या निर्णयात जात हा एक प्रमुख घटक आहे.

व्होट व्हायबचे संस्थापक आणि समाजशास्त्रज्ञ अमिताभ तिवारी यांच्या मते, अझीम प्रेमजी विद्यापीठाने केलेल्या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, ५५% भारतीय त्यांच्या स्वतःच्या जातीतील लोकांना मतदान करतात. बिहारमध्ये हे प्रमाण ५७% आहे. लोक जातीच्या आधारे मतदान करतात हे मान्य करण्यास नकार देतात, परंतु बिहारमध्ये हे एक महत्त्वाचे घटक आहे.

अमिताभ तिवारी पुढे म्हणतात, “यावेळीही मुस्लिम-यादव समुदाय महाआघाडीला मतदान करत आहे. उच्च जातींमध्ये एनडीएला थोडासा तोटा सहन करावा लागत आहे; ही मते जन सूरजला जाऊ शकतात. दलितांमध्ये, पासवान आणि मांझी एनडीएला मतदान करतात, तर रविदास समुदाय बसपा आणि काँग्रेसला मतदान करत आहे. कुर्मी आणि बानियासारखे गैर-यादव ओबीसी एनडीएला मतदान करतात.”

२. चिराग आणि उपेंद्र कुशवाह यांनी एनडीएला बळकटी दिली

ज्येष्ठ पत्रकार अरुण पांडे यांच्या मते, उपेंद्र कुशवाह आणि चिराग यांच्या युतीचा एनडीएला थेट फायदा होत असल्याचे दिसून येते. गेल्या निवडणुकीत या दोघांना एनडीएला ४२ जागा गमवाव्या लागल्या होत्या.

एएनआयचे बिहार ब्युरो चीफ मुकेश सिंह म्हणतात, “चिराग पासवान यांच्या प्रवेशाचा एनडीएला फायदा होईल. तथापि, मुकेश साहनी महाआघाडीत सामील झाले असूनही, त्यांची व्होट बँक सावरण्यास अपयशी ठरत आहे.”

राजकीय तज्ज्ञ प्रियदर्शी रंजनदेखील सहमत आहेत, “एनडीएच्या ताकदीचे सर्वात मोठे कारण म्हणजे त्याचे सामाजिक आणि जातीय संतुलन आहे. सम्राट चौधरी यांना उपमुख्यमंत्री बनवून, कुशवाहा व्होट बँक शांत करण्यात आली. उपेंद्र कुशवाहा यांच्या एनडीएमध्ये परतल्याने एनडीएमधील कुशवाहा मत पूर्णपणे गोठले आहे, जे बिहारमधील बहुतेक जागांवर निर्णायक घटक आहे.” चिराग पासवान आणि जितन राम मांझी हे देखील एनडीएचा भाग आहेत, ज्यांना दलित मतांचा फायदा झाला आहे.

‘द हिंदू’ या इंग्रजी वृत्तपत्राचे बिहार प्रमुख अमरनाथ तिवारी चिराग पासवान यांच्या सत्तेत परतण्याचे श्रेय जेडीयूला देतात. अमरनाथ यांच्या मते, “२०२० मध्ये एनडीए, विशेषतः जेडीयूला कमकुवत करण्यात चिराग पासवान यांचा महत्त्वाचा वाटा होता.”

“चिराग यांनी १३७ जागांवर उमेदवार उभे केले होते आणि ३५ जागांवर जेडीयूचे थेट नुकसान केले होते. यावेळी, त्यांच्या पुनरागमनामुळे एनडीएची व्होट बँक मजबूत झाली आहे. जेडीयूला सर्वाधिक नुकसान झाले आहे, त्यामुळे त्यांना सर्वाधिक फायदा होईल.”

अमरनाथ पुढे म्हणतात, “चिराग यावेळी एनडीएसोबत आहे. जर जेडीयूने ५० पेक्षा जास्त जागा जिंकल्या तर नितीश कुमार पुन्हा मुख्यमंत्रीपदाच्या शर्यतीत असतील. तथापि, भाजप जेडीयूने ५० जागांचा आकडा ओलांडू नये यासाठी प्रयत्न करत आहे. तथापि, भाजप देखील नितीश कुमार यांना सोडू इच्छित नाही कारण नितीश कुमार यांची ईबीसी व्होट बँकेवर मजबूत पकड आहे आणि भाजप ती गमावू इच्छित नाही.”

प्रा. शेफाली रॉय यांच्या मते, “महाआघाडीची ताकद मुस्लिम-यादव मतांमध्ये आहे, जी जवळजवळ निश्चित आहे. एनडीएमध्ये, जेडीयू अधिक मजबूत होताना दिसत आहे. भाजपचे धोरण जेडीयूला बाजूला करण्याचे राहिले आहे आणि त्यांचे तिकीट वाटप असे झाले आहे की जर जेडीयू कमकुवत झाले तर ते स्वतःचे मुख्यमंत्री बनवण्याच्या स्थितीत आहेत.”

“तथापि, नितीश हे नवखे नाहीत. कुशवाहा-कुर्मी समुदायात त्यांची मजबूत पकड आहे. आघाडींमध्ये एनडीएचे जातीय संयोजन देखील चांगले आहे. कुशवाहा आणि मंडल गटदेखील त्यांच्या बाजूने आहेत.”

३. नितीशसोबत महिलांचे मतदान

‘इंडियन एक्सप्रेस’ या इंग्रजी वृत्तपत्राचे बिहार प्रमुख संतोष सिंह म्हणतात, “नितीश कुमार यांचा जमिनीवर प्रभाव आहे. भाजपची संघटना ही त्यांची ताकद आहे. महिलांचे मत एनडीए आणि नितीश यांच्याकडेच आहे.”

समाजशास्त्रज्ञ आणि व्होट व्हायबचे संस्थापक अमिताभ तिवारी म्हणतात, “महिलांचे मत नितीश यांच्याकडे आहे. सरकारने १.२१ कोटी महिलांना प्रत्येकी १०,००० रुपये वाटले आहेत. हे बिहारच्या एकूण महिला मतदारांपैकी ३५% आहे. भारतात, प्रत्येक कुटुंबात तीन मतदार आहेत. १२.१ कोटी महिलांचा विचार करता, ही योजना ३६.३ दशलक्ष मतदारांवर परिणाम करेल. बिहारमध्ये एकूण ७.४ कोटी मतदार आहेत, म्हणजेच ही योजना मतदारांच्या अर्ध्या संख्येवर परिणाम करते.”

एएनआय या वृत्तसंस्थेचे बिहार प्रमुख मुकेश सिंह यांच्या मते, “१०,००० रुपये थेट खात्यात हस्तांतरित केले जात आहेत आणि मोफत विजेचा परिणाम देखील दिसून येत आहे. याचा काही प्रमाणात मतदारांवर परिणाम झाला आहे यात शंका नाही.” त्यांच्या मनात अशी भीती आहे की जर नितीश कुमार किंवा एनडीए सरकार सत्तेत आले नाही तर त्यांना १०,००० रुपये मिळणे बंद होईल.

दरम्यान, “द हिंदू” या इंग्रजी वृत्तपत्राचे बिहार प्रमुख अमरनाथ तिवारी म्हणतात, “नितीश कुमार अजूनही खूप लोकप्रिय आहेत, विशेषतः महिलांमध्ये. पुरुष मतदारांमध्ये काही तक्रारी आहेत की नितीश कुमार यांची तब्येत चांगली नाही, परंतु महिलांना ते खूप आवडतात. त्यांनी नितीश यांच्या योजनेला ‘१० हजारिया’ असे नाव दिले आहे, जी महिलांमध्ये खूप लोकप्रिय आहे.”

४. नितीश यांच्या विरोधात सत्ताविरोधी भावना नाही, लोक योजनांवर खूश आहेत पाटणा विद्यापीठातील राज्यशास्त्र विभागाचे प्राध्यापक राकेश रंजन पहिल्या टप्प्यात मतदानात सुमारे ७% वाढ झाल्याचे कारण सत्ताधारी एनडीएच्या सकारात्मक निकालाचे कारण देतात. त्यांचा असा विश्वास आहे की हे सत्ताविरोधी भावनांचे लक्षण नाही, तर नितीश कुमार यांना निरोप देण्याची लोकांची भावना आहे.

राकेश म्हणतात, “सैद्धांतिकदृष्ट्या, वाढलेले मतदान हे सत्ताविरोधी मत दर्शवते, परंतु मागील बिहार निवडणुकीत मतदानातही वाढ झाली आहे आणि सरकार पुन्हा आले आहे.” जर तुम्ही हटवलेल्या मतांचा समावेश केला तर ७-८% वाढ प्रत्यक्षात ४% पेक्षा जास्त नाही.

ज्येष्ठ पत्रकार अरुण पांडे यांच्या मते, “तेजस्वी यांच्यासमोर सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे २० वर्षांनंतरही नितीश यांच्याविरुद्ध कोणताही सत्ताविरोधी मतप्रदर्शन नाही.”

सिटी पोस्टचे संपादक श्रीकांत प्रत्युष पहिल्या टप्प्यात मतदानात ७% वाढ होणे हे सत्ताविरोधी मतप्रदर्शनाचे पुरावे मानतात. ते म्हणतात की नितीश कुमार यांच्या लोकप्रिय घोषणांमुळे सत्ताविरोधी मतप्रदर्शन कमकुवत झाले. ही सत्ताविरोधी मतप्रदर्शन जमिनीवर दिसत नाही.

वाढलेल्या मतदानामागील कारणाबद्दल विचारले असता, श्रीकांत म्हणतात, “नीतीश कुमार २० वर्षे सत्तेत असताना सत्ताविरोधी मतप्रदर्शन अपेक्षित होते, परंतु निवडणुकीच्या अगदी आधी १७-१८ लोकप्रिय घोषणांनी ते सत्ताविरोधी मतप्रदर्शनात बदलले.” महिला उत्साहित आहेत आणि उघडपणे म्हणत आहेत की, “आम्हाला १०,००० रुपये मिळाले, पेन्शन वाढली आणि रेशन मिळत आहे, म्हणून आम्ही ज्याच्याकडून खातो त्याचे गुणगान करू.”

एएनआय या वृत्तसंस्थेचे बिहार प्रमुख मुकेश सिंह यांचा असा विश्वास आहे की ही निवडणूक एनडीए आणि महाआघाडीमध्ये चुरशीची लढत असेल. ते म्हणतात, “परिणाम शेवटी १५ ते २० जागांचा फरक असेल. चुरशीच्या लढतीचे कारण म्हणजे नितीशच्या योजनांचा जमिनीवर होणारा परिणाम. १०,००० रुपये थेट खात्यात जमा होत आहेत आणि लोकांना मोफत विजेचा परिणाम दिसत आहे. त्यांच्या मनात अशी भीती देखील आहे की जर नितीश सरकार किंवा एनडीए सत्तेत आले नाही तर १०,००० रुपये वाटणे बंद होईल.”

राजकीय तज्ज्ञ प्रियदर्शी रंजन यांच्या मते, “सत्तेत राहून एनडीएला फायदा होत आहे. नितीश कुमार यांनी त्यांचे निर्णय आणि योजना जलद अंमलात आणून जनतेशी थेट संबंध प्रस्थापित केला आहे.” तेजस्वी विविध योजनांचे फायदे देखील जाहीर करत होते, परंतु ते त्या अंमलात आणू शकत नाहीत.

दुसरीकडे, नितीश कुमार यांनी सत्तेत असताना मोफत वीज आणि महिलांच्या खात्यात पैसे जमा करणे यासारख्या योजना जाहीर केल्या आणि त्या त्वरित अंमलात आणल्या, ज्यामुळे लोकांना तात्काळ फायदा झाला. १२५ युनिट मोफत वीज, महिलांना थेट रोख हस्तांतरण आणि जीविका दीदी नेटवर्क यासारख्या योजनांनी ग्रामीण आणि महिला मतदारांना जेडीयूच्या गटात आणण्यात मोठी भूमिका बजावली.

तथापि, समाजशास्त्रज्ञ योगेंद्र यादव अशा योजना हानिकारक म्हणतात. ते म्हणतात, “लाचखोरी ही सर्वत्र एक परंपरा बनली आहे. हे प्रथम मध्य प्रदेश आणि महाराष्ट्रात घडले आणि आता ते बिहारमध्येही दिसून येत आहे.”

तथापि, योगेंद्र यांचा असा विश्वास आहे की बिहारच्या डीबीटी योजना, विशेषतः जीविका, निवडणुकीत सत्ताधारी पक्षाला, एनडीएला फायदा करून देत असल्याचे दिसून येते.

५. राजदची जुनी प्रतिमा अजूनही एक मुद्दा आहे पाटणा विद्यापीठातील सार्वजनिक प्रशासन विभागाच्या संचालक प्रा. शेफाली रॉय म्हणतात की तेजस्वी यादव त्यांचे वडील लालू प्रसाद यादव यांच्या काळातील “जंगल राज” या प्रतिमेपासून मुक्त होऊ शकले नाहीत. असे म्हणता येईल की ही प्रतिमा सतत जिवंत ठेवली जात आहे आणि मतदारांना त्याची आठवण करून दिली जात आहे. कारण काहीही असो, २००५ पूर्वीचा बिहार अजूनही लोकांच्या मनात ताजा आहे.

इंग्रजी वृत्तपत्र “द हिंदू” चे बिहार प्रमुख अमरनाथ तिवारी यांच्या मते, “तेजस्वी यादव २००५ पूर्वीच्या त्यांच्या पालकांच्या वारशाशी संबंधित ‘अराजकता’च्या कथेपासून मुक्त होऊ शकलेले नाहीत. ते प्रयत्न करत आहेत, परंतु भाजप आणि एनडीए हा मुद्दा उपस्थित करत आहेत, लोकांना आठवण करून देत आहेत की जर विरोधी पक्ष सत्तेत आला तर अराजकता परत येईल.”

प्रा. शेफाली रॉय म्हणतात, “मतदानाचे वर्तन सांगणे कठीण आहे, परंतु भाजप लाट, नितीश कुमार यांचा चेहरा आणि युतीची ताकद एनडीएला पुढे ठेवत आहे.” सध्या, भाजपची लाट आहे आणि बिहारमध्ये नितीश कुमार यांची उपस्थिती खूप काही सांगते. अशा परिस्थितीत, एनडीए मजबूत स्थितीत आहे.

६. बिहारमध्ये मोदी अजूनही लोकप्रिय आहेत, प्रशांत यांचा प्रभाव कमी आहे

प्राध्यापक शेफाली रॉय यांचा असा विश्वास आहे की एनडीए मजबूत स्थितीत आहे. त्यांच्या मते, यावेळी बिहारमध्ये भाजपची लाट आहे. द हिंदूचे वरिष्ठ पत्रकार अमरनाथ तिवारी स्पष्ट करतात, “नरेंद्र मोदी अजूनही बिहारमध्ये सर्वात लोकप्रिय नेते आहेत. कथा त्यांच्या मजबूत प्रतिमेबद्दल आहे, जी कोणत्याही विशिष्ट जातीशी जोडलेली नाही.”

प्रशांत किशोर यांचा जनसूरज पक्ष एनडीए आणि महाआघाडीच्या पलीकडे तिसरा पर्याय म्हणून स्वतःला सादर करत आहे, परंतु त्याचा जमिनीवर कोणताही परिणाम झालेला नाही. सोशल मीडियावर, विशेषतः पत्रकारांमध्ये आणि परदेशात राहणाऱ्या बिहारींमध्ये नक्कीच चर्चा आहे, परंतु जमिनीवर काहीही नाही. त्यांनी २४३ पैकी तीन जागांवरून उमेदवार मागे घेतले आहेत आणि २४० जागांपैकी एकही जागा त्यांना जिंकता येणार नाही असे दिसते.”

द हिंदूचे बिहार प्रमुख अमरनाथ तिवारी यांच्या मते, “नरेंद्र मोदी हे अजूनही बिहारमधील सर्वात लोकप्रिय नेते आहेत. त्यांच्या मजबूत प्रतिमेची एक कथा आहे, जी कोणत्याही विशिष्ट जातीशी जोडलेली नाही. “याचा फायदा एनडीएलाही होणार आहे.”

जन सूरज यांच्याबाबत, सिटी पोस्टचे संपादक श्रीकांत प्रत्युष यांचा असा विश्वास आहे की प्रशांत किशोर यांचा आलेख सुरुवातीला वेगाने वाढला होता, सर्वेक्षणांमध्ये त्यांना २०% ची मुख्यमंत्रीपदाची पसंती दाखवण्यात आली होती. तथापि, जमिनीवर “विश्वासाची झेप” दिसून आलेली नाही. शेवटी, २०-२५ जागांवर त्रिकोणी लढत आहे, जिथे जन सूरज महाआघाडीला १०-१२ जागांवर पराभूत करत आहेत आणि उत्तर बिहारमध्ये एनडीएलाही हानी पोहोचवत आहेत.

७. महाआघाडीसाठी काँग्रेस आणि व्हीआयपी कमकुवत दुवे

प्रा. शेफाली रॉय काँग्रेसला महाआघाडीतील सर्वात कमकुवत दुवा मानतात. त्यांच्या मते, “काँग्रेस दुहेरी अंकांपेक्षा खाली येऊ शकते आणि फक्त ९ जागांवर कमी होऊ शकते. खराब तिकीट वितरण त्यांच्यासाठी महागडे ठरेल.” काँग्रेसने सुरुवातीपासूनच महाआघाडीचा मुख्यमंत्रीपदाचा चेहरा जाहीर केला नाही, ज्यामुळे गोंधळ निर्माण झाला.” परिस्थिती अशी आहे की आठ ठिकाणी मैत्रीपूर्ण लढती होत आहेत. याचा फटका काँग्रेसला सहन करावा लागेल.

राजकीय तज्ज्ञ प्रियदर्शी रंजन यांच्या मते, “इतर निवडणुकांच्या तुलनेत या निवडणुकीत महाआघाडी सर्वात कमकुवत आहे. राजद, काँग्रेस आणि डाव्या पक्षांमधील समन्वय कमकुवत होता. म्हणूनच महाआघाडीने संयुक्त पत्रकार परिषदेद्वारे जागा यादी जाहीर केली नाही. अनेक जागांवर, थेट महाआघाडीतील पक्षांमध्येच स्पर्धा आहे.”

“शिवाय, मुस्लिम मतदारांमधील असंतोष हा एक प्रमुख घटक बनला, कारण त्यांना एकही प्रमुख चेहरा मिळाला नाही. ओवेसी घटकामुळे सीमांचल प्रदेशात राजदच्या मतांचे नुकसान झाले. काँग्रेस आणि डाव्यांच्या कमकुवत ग्राउंड नेटवर्कमुळे राजद एकटे पडले. राजद अजूनही त्यांच्या पारंपारिक यादव-मुस्लिम मतपेढीवर अवलंबून आहे, परंतु नवीन मतदारांना आकर्षित करण्यात ते कमकुवत असल्याचे सिद्ध झाले आहे.”

………………………………………… १२ नोव्हेंबर रोजी दिव्य मराठीमध्ये मजबूत उमेदवारांच्या जागांची स्थिती वाचा आणि पाहा. तसेच, नितीश सरकारचे मंत्री त्यांच्या संबंधित जागांवर कुठे आघाडीवर आहेत आणि कोण मागे आहे…