मुघल सम्राट औरंगजेब: इतिहासातील सर्वात क्रूर, कडक आणि धार्मिक शासक अशी औरंगजेबची ओळख. मुघल सम्राट औरंगजेबचा त्याच्या कुंडलीवर आणि ज्योतिषशास्त्रावर गाढ विश्वास होता. ज्योतिषींनी त्याच्या राज्याभिषेकाची आणि प्रवासाची वेळ ठरवली होती. औरंगजेबाचा जीवनक्रमक पाहिला असता त्याच्यावर ग्रहांचा आणि तार्‍यांचा प्रचंड प्रभाव होता. ज्योतिष आणि जन्मकुंडलींवर खोलवर त्याचा विश्वास होता.
इतिहासकार जदुनाथ सरकार त्यांच्या प्रसिद्ध पुस्तक ‘द हिस्ट्री ऑफ औरंगजेब’ मध्ये याचा उल्लेख आहे. औरंगजेबने दरबारातील ज्योतिष्यांच्या सल्ल्यानुसार आपल्या राज्याभिषेकाचा दिवस आणि वेळ देखील निवडली होती. त्या ज्योतिषींनी असे सुचवले होते की सम्राट होण्यासाठी सर्वात शुभ वेळ रविवार, 5 जून 1659 रोजी सूर्योदयानंतर तीन तास पंधरा मिनिटे असेल. ठरलेल्या वेळी, पडद्यामागे बसलेला औरंगजेब संकेत स्वीकारून उदयास आला आणि दिल्लीच्या सिंहासनावर बसला. अशाप्रकारे, इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली मुघल शासकांपैकी एकाचा कारकिर्दीचा काळ ज्योतिषींनी शुभ म्हणून भाकित केलेल्या क्षणीच सुरू झाला.
औरंगजेबाच्या काळात भारताला भेट देणारे प्रसिद्ध फ्रेंच प्रवासी फ्रँकोइस बर्नियर यांनीही त्यांच्या विश्वासाला दुजोरा दिला. त्यांच्या प्रवासाच्या वृत्तांतात, बर्नियर लिहितात की औरंगजेबाने ज्योतिषशास्त्रीय गणनेच्या आधारे दक्षिण भारतातील आपला दीर्घ प्रवास सुरू केला होता. प्रसिद्ध फ्रेंच प्रवासी फ्रँकोइस बर्नियर यांनी नोंदवले आहे की, ज्योतिषांच्या सल्ल्यानुसार, औरंगजेब 6 डिसेंबर 1664 रोजी दुपारी 3 वाजता दक्षिणेकडे निघाला. त्यांचा असा विश्वास होता की हा काळ लांब प्रवासासाठी सर्वात शुभ आहे.
प्रसिद्ध लेखक आणि इतिहासकार एम.जे. अकबर यांनी त्यांच्या लेखनात नमूद केले आहे की औरंगजेबाचा त्यांच्या वैयक्तिक ज्योतिषी फाजिल अहमद यांच्या भाकित्यांवर गाढ विश्वास होता. असे म्हटले जाते की त्यांनी स्वतः त्यांच्या मुलाला सांगितले होते की, “फाजिल अहमदने माझी कुंडली तयार केली आणि आतापर्यंत त्यांनी भाकिते केलेली प्रत्येक गोष्ट खरी ठरली आहे. माझ्या कुंडलीत असेही म्हटले आहे की माझ्या मृत्यूनंतर अराजकता पसरेल.
औरंगजेब पुढे म्हणाला, “माझ्या जाण्यानंतर सर्वत्र अराजकता पसरेल. एक अज्ञानी आणि संकुचित मनाचा सम्राट राज्य करेल. मी एक सक्षम वजीर, असद खान, मागे सोडेन, पण माझे चार मुलगे त्याला काम करू देणार नाहीत. इतिहासाने ही भाकित बऱ्याच प्रमाणात खरी ठरविली. 1707 मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर, मुघल साम्राज्य राजकीय अराजकता आणि कौटुंबिक कलहात बुडाले.
17 व्या शतकातील भारत हा केवळ राजकारण आणि युद्धांचा काळ नव्हता. तो खगोलशास्त्र, गणित आणि ज्योतिषशास्त्रावर खोलवर विश्वास ठेवणारा काळ होता. ज्योतिषी आणि खगोलशास्त्रज्ञ अनेकदा मुघल दरबारात महत्त्वाची भूमिका बजावत असत. अकबर आणि जहांगीर सारख्या शासकांनी देखील तारे आणि ग्रहांच्या हालचाली शुभ किंवा अशुभ मानल्या.
औरंगजेब हा धार्मिक कट्टर मानला जात असे. ज्योतिषशास्त्रावरील त्याचा विश्वास त्याच्या काळातील शासनव्यवस्थेत विज्ञान, धर्म आणि परंपरा यांचे खोलवर रुजलेले होता. औरंगजेबाची भविष्यवाणी, “अझ मास्त हमाह फसद-ए-बाकी” (माझ्यानंतर सर्वत्र अराजकता पसरेल), केवळ एक विधान नाही तर एक राजकीय वास्तव सिद्ध झाले. त्याच्या मृत्यूनंतर, त्याचा मुलगा, बहादूर शाह पहिला, गादीवर बसला, परंतु लवकरच मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास होऊ लागला. मराठे, शीख, जाट आणि नवाब यांसारख्या प्रादेशिक शक्ती हळूहळू स्वतंत्र होत गेल्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1 औरंगजेबचा ज्योतिषशास्त्रावर किती विश्वास होता?
औरंगजेबचा ज्योतिषशास्त्र आणि जन्मकुंडलींवर गाढ विश्वास होता. इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांच्या ‘द हिस्ट्री ऑफ औरंगजेब’ पुस्तकात नमूद आहे की, त्याने ज्योतिष्यांच्या सल्ल्यानुसार राज्याभिषेकाची वेळ ठरवली होती. त्याच्या जीवनक्रमावर ग्रह आणि तार्‍यांचा प्रचंड प्रभाव होता.
2 औरंगजेबाचा राज्याभिषेक कधी आणि कसा झाला?
ज्योतिष्यांनी सुचवल्याप्रमाणे, राज्याभिषेक रविवार, ५ जून १६५९ रोजी सूर्योदयानंतर तीन तास पंधरा मिनिटांनी झाला. पडद्यामागे बसलेला औरंगजेब संकेत स्वीकारून उदयास आला आणि दिल्लीच्या सिंहासनावर बसला. हा क्षण ज्योतिषींनी शुभ म्हटला होता.
3 फ्रँकोइस बर्नियर यांनी औरंगजेबाबद्दल काय नोंदवले?
फ्रेंच प्रवासी फ्रँकोइस बर्नियर यांच्या वृत्तांतात लिहिले आहे की, औरंगजेबाने ज्योतिषशास्त्रीय गणनेच्या आधारे दक्षिण भारतातील प्रवास सुरू केला. ज्योतिषांच्या सल्ल्यानुसार, ६ डिसेंबर १६६४ रोजी दुपारी ३ वाजता तो दक्षिणेकडे निघाला, कारण हा काळ लांब प्रवासासाठी शुभ होता.
