अरुणाचलमध्ये भारताकडे ग्रेफाइटचा मोठा साठा आहे: पृथ्वीच्या पोटात दडलेले दुर्मिळ खनिजे मिळविण्यासाठी जागतिक पातळीवर शर्यत सुरू आहे. चीनने जगातील दुर्मिळ खनिज्यांवर जवळजवळ “काब्जा” केला आहे, तर अमेरिका, जपान आणि भारत सारखे देश सतत त्याला आव्हान देत आहेत. लिथियम-आयन बॅटरीवर चालणाऱ्या इलेक्ट्रिक वाहनांची जागतिक मागणी वेगाने वाढत आहे. याचे कारण म्हणजे जग स्वच्छ ऊर्जेकडे वाटचाल करत आहे. चीन जगभरातील देशांना लिथियमने आव्हान देत आहे. चिनी कंपन्यांनी बॅटरी जगात वर्चस्व प्रस्थापित केले आहे. चीनच्या या आव्हानादरम्यान, शास्त्रज्ञ म्हणतात की ग्रेफाइट हे एक नवीन पर्यायी खनिज बनले आहे, जो लिथियम बॅटरी उद्योगाचा कणा आहे. चीनकडे जगातील सर्वात मोठा ग्रेफाइट साठा आहे, तर भारताकडेही या खजिन्याच्या खाणी आहेत.
नेचर या विज्ञान जर्नलमधील अलीकडील अहवालानुसार, ग्रेफाइट हा लिथियम-आयन बॅटरीचा कणा आहे. तो आता एक नवीन पर्ययाी खनिज बनला आहे. परिणामी, स्वच्छ ऊर्जेकडे वाटचाल करणाऱ्या जगासाठी ते महत्त्वाचे आहे. नैसर्गिक ग्रेफाइटचा पुरवठा काही ठिकाणी केंद्रित आहे. उत्पादन वाढवणे कठीण आहे. यामुळे जागतिक पुरवठ्यात अडचणी निर्माण होत आहेत. परिणामी, अधिक शुद्ध आणि चांगले कार्य करणारे सिंथेटिक ग्रेफाइट जागतिक स्तरावर वाढत्या प्रमाणात वापरले जात आहे. तथापि, त्याच्या उत्पादनासाठी जीवाश्म इंधनांपासून मिळवलेल्या उर्जेची मोठ्या प्रमाणात आवश्यकता असते, ज्यामुळे ते पर्यावरणासाठी अयोग्य बनते.
भारतात ग्रेफाइटचे प्रचंड साठे आहेत. ग्रेफाइटचे भविष्य आता दोन प्रमुख बदलांवर अवलंबून आहे: अक्षय कार्बन स्रोतांपासून “हिरवे” उत्पादन आणि जुन्या बॅटरीमधून ग्रेफाइटचे पुनर्वापर. लिथियम-आयन बॅटरीमध्ये ग्रेफाइटचा वापर एनोड म्हणून केला जातो. एनोड हा बॅटरीचा भाग आहे जो चार्जिंग आणि डिस्चार्जिंग दरम्यान आयन साठवतो. जगाच्या स्वच्छ उर्जेकडे संक्रमणासाठी ग्रेफाइट महत्त्वपूर्ण आहे. नैसर्गिक ग्रेफाइट साठ्यात चीन पहिल्या क्रमांकावर आहे, तर भारताकडेही प्रचंड साठे आहेत, जे जगात सातव्या क्रमांकावर आहेत.
चीन 81 मेट्रिक टनांसह आघाडीवर आहे, त्यानंतर ब्राझील 74 मेट्रिक टन, मादागास्कर 24, मोझांबिक 25, टांझानिया 18, रशिया 14, भारत 8.6 आणि तुर्की 6.6 मेट्रिक टन नैसर्गिक ग्रेफाइटसह आहे. भारत सरकार ग्रेफाइट उत्पादनावर भर देत आहे. अरुणाचल प्रदेशात देशातील सर्वात मोठे ग्रेफाइट साठे आहेत. चीनवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी भारत सरकार देशांतर्गत खाण कंपन्यांना ग्रेफाइट उत्पादन करण्यास प्रोत्साहित करत आहे. भारतात इलेक्ट्रिक वाहनांची मागणी वेगाने वाढत आहे, ज्यामुळे ग्रेफाइट साठे महत्त्वाचे बनले आहेत. अरुणाचल प्रदेशातील पश्चिम सियांग, पापुम पारे आणि लोअर सुबानसिरी जिल्ह्यांमध्ये ग्रेफाइटचे मोठे साठे सापडले आहेत. काश्मीर आणि मध्य प्रदेशातही ग्रेफाइटचा शोध सुरू झाला आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1 ग्रेफाइट हे काय आहे आणि त्याचे महत्त्व काय आहे?
ग्रेफाइट हे एक दुर्मीळ खनिज आहे, जे लिथियम-आयन बॅटरीचा कणा आहे. ते बॅटरीच्या एनोड (चार्जिंग आणि डिस्चार्जिंग दरम्यान आयन साठवणारा भाग) म्हणून वापरले जाते. स्वच्छ ऊर्जेकडे जागतिक संक्रमणामुळे, विशेषतः इलेक्ट्रिक वाहनांच्या वाढत्या मागणीमुळे, ग्रेफाइट हे एक नवीन महत्त्वाचे खनिज बनले आहे. नैसर्गिक ग्रेफाइटचा पुरवठा केंद्रित असल्याने आणि उत्पादन वाढवणे कठीण असल्याने, ते जागतिक पातळीवर महत्त्वाचे ठरते.
2 जगातील ग्रेफाइट साठ्यांमध्ये कोणते देश आघाडीवर आहेत?
चीनकडे जगातील सर्वात मोठा ग्रेफाइट साठा आहे (८१ मेट्रिक टन). त्यानंतर ब्राझील (७४ मेट्रिक टन), मादागास्कर (२४), मोझांबिक (२५), तांझानिया (१८), रशिया (१४), भारत (८.६ मेट्रिक टन) आणि तुर्की (६.६ मेट्रिक टन) हे देश आहेत. भारत जगात सातव्या क्रमांकावर आहे.
3. भारतात ग्रेफाइटचे साठे किती आणि ते कुठे आहेत?
भारताकडे ८.६ मेट्रिक टन ग्रेफाइटचे प्रचंड साठे आहेत, जे जगात सातव्या क्रमांकावर आहेत. देशातील सर्वात मोठे साठे अरुणाचल प्रदेशात आहेत. तसेच, काश्मीर आणि मध्य प्रदेशातही ग्रेफाइटचा शोध सुरू आहे.
