कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज: भारतातील दुसऱ्या क्रमाकांचा सर्वात मोठा आणि 117 वर्ष जुना शेअर बाजार कायमचा बंद झाला आहे. देशातील सर्वात जुन्या स्टॉक एक्सचेंजपैकी एक असलेले कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज (CSE) यावर्षी 20 ऑक्टोबर रोजी त्यांची शेवटची काली पूजा आणि दिवाळी साजरी केल्याची चर्चा आहे. दीर्घ कायदेशीर आणि नियामक संघर्षानंतर, एक्सचेंज स्टॉक एक्सचेंज व्यवसायातून स्वेच्छेने बाहेर पडण्याची प्रक्रिया पूर्ण करण्याच्या जवळ आहे.
कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंजची स्थापना 117 वर्षांपूर्वी 1908 मध्ये झाली. ते एकेकाळी बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजला टक्कर देत होते आणि कोलकात्याच्या आर्थिक परिदृश्याचा एक महत्त्वाचा भाग होते. तथापि, 2001 च्या केतन पारेख घोटाळ्यानंतर एक्सचेंजला मोठा धक्का बसला. या घोटाळ्यामुळे पेमेंट संकट निर्माण झाले, जेव्हा अनेक ब्रोकर्स त्यांच्या जबाबदाऱ्या पूर्ण करू शकले नाहीत. यामुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास डळमळीत झाला आणि हळूहळू एक्सचेंज कोसळण्याच्या दिशेने ढकलले गेले.
एप्रिल2013 मध्ये, भारतीय सिक्युरिटीज अँड एक्सचेंज बोर्ड (SEBI) ने नियामक समस्यांमुळे कोलकाता स्टॉक एक्सचेंजवरील व्यवहार स्थगित केले. तेव्हापासून, एक्सचेंजने वर्षानुवर्षे कामकाज पुन्हा सुरू करण्याचा प्रयत्न केला आहे आणि सेबीच्या निर्णयांना न्यायालयात आव्हान दिले आहे. तथापि, कोलकाता स्टॉक एक्सचेंजच्या बोर्डाने शेवटी स्टॉक एक्सचेंज ट्रेडिंगमधून माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. सेबीच्या हिरव्या सिग्नलची वाट पाहत आहे.
कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज (CSE) चे अध्यक्ष आणि जनहित संचालक दीपंकर बोस यांच्या मते, 25 एप्रिल 2025 रोजी झालेल्या असाधारण सर्वसाधारण सभेत (EGM) भागधारकांनी एक्झिट प्लॅनला मंजुरी दिली. त्यानंतर एक्सचेंजने या वर्षी 18 फेब्रुवारी रोजी सेबीकडे औपचारिक एक्झिट अर्ज सादर केला. सेबीने राजवंशी अँड असोसिएट्सना मान्यता देण्यापूर्वी अंतिम पुनरावलोकन करण्यासाठी मूल्यांकन एजन्सी म्हणून नियुक्त केले आहे. सेबीने अंतिम मंजुरी दिल्यानंतर, सीएसई स्टॉक एक्सचेंज म्हणून काम करणे थांबवेल. त्यांची पूर्ण मालकीची उपकंपनी, सीएसई कॅपिटल मार्केट्स प्रायव्हेट लिमिटेड (सीसीएमपीएलसी) ब्रोकर म्हणून काम करत राहील आणि एनएसई आणि बीएसई दोन्हीची सदस्य राहील. त्यानंतर मूळ कंपनी एक होल्डिंग कंपनी बनेल.
बाहेर पडण्याच्या प्रक्रियेचा एक भाग म्हणून, सीएसईला ईएम बायपासवरील त्यांची तीन एकर जमीन श्रीजन ग्रुपला 253 कोटींना विकण्यासाठी सेबीची मंजुरी मिळाली आहे. सेबीने बाहेर पडण्याची परवानगी दिल्यानंतर ही विक्री पूर्ण होईल. बंद होण्याच्या तयारीत, CSE ने त्यांच्या कर्मचाऱ्यांसाठी स्वेच्छानिवृत्ती योजना (VRS) सुरू केली, ज्यामध्ये 20.95 कोटींची एकरकमी रक्कम देण्यात आली. सर्व कर्मचाऱ्यांनी ही ऑफर स्वीकारली आणि काहींना अनुपालन कामासाठी कंत्राटावर नियुक्त करण्यात आले. या निर्णयामुळे कंपनीचे दरवर्षी अंदाजे 10 कोटी बचत होण्याची अपेक्षा आहे.एकेकाळी, एक्सचेंजमध्ये 1,749 सूचीबद्ध कंपन्या आणि 650 नोंदणीकृत ट्रेडिंग सदस्य होते. आर्थिक वर्ष 2025 च्या वार्षिक अहवालात, अध्यक्ष बोस यांनी लिहिले की सीएसईने भारताच्या भांडवली बाजारात महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांनी असेही उघड केले की त्यांना आर्थिक वर्षात बैठक शुल्क म्हणून 5.9 लाख मिळाले.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
1 कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज आहेत का?
कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज (CSE) हा भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा आणि ११७ वर्ष जुना शेअर बाजार आहे. तो देशातील सर्वात जुन्या स्टॉक एक्सचेंजपैकी एक असून, कोलकात्याच्या आर्थिक परिदृश्याचा एक महत्त्वाचा भाग होता. एकेकाळी तो बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंजला टक्कर देत होता.
2 कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंजची स्थापना कधी झाली?
कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंजची स्थापना १९०८ मध्ये झाली होती, म्हणजेच ११७ वर्षांपूर्वी.
3 कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज कायमचा बंद का होत आहे?
दीर्घ कायदेशीर आणि नियामक संघर्षानंतर, CSE ने स्टॉक एक्सचेंज व्यवसायातून स्वेच्छेने बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला आहे. २००१ च्या केतन पारेख घोटाळ्यामुळे पेमेंट संकट निर्माण झाले, ज्यामुळे गुंतवणूकदारांचा विश्वास डळमळीत झाला आणि एक्सचेंज हळूहळू कोसळण्याच्या दिशेने गेले. एप्रिल २०१३ मध्ये SEBI ने नियामक समस्यांमुळे व्यवहार स्थगित केले होते.प्रश्न ४: केतन पारेख घोटाळ्याचा CSE वर काय परिणाम झाला?
