10 हजार रुपये टीपः तुम्ही 1 रुपयांपासून ते 200 रुपयांपर्यंतच्या विविध नोटा पाहिल्या असतील. 10,20 आणि 100 रुपयांच्या नोटा तर सर्वांनीच पाहिल्यायत. 2016 मध्ये नोटाबंदीनंतर सरकारने 1 हजार रुपयांची नोट चलनातून काढून टाकली आणि 2 हजार रुपयांची नोट जारी केली. पण तुम्हाला हे माहित नसेल की भारताच्या इतिहासात 10 हजार रुपयांची एक नोट होती. तेही अशा वेळी जेव्हा 10 हजार रुपयांची किंमत 10 लाख रुपयांपेक्षा जास्त असती. ही कहाणी त्याच 10 हजार रुपयांच्या नोटेची आहे. ती कोणी सुरू केली आणि केव्हा? किती वर्षे चालली? आणि नंतर ते कधी आणि का बंद करण्यात आली? याबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
1938 मध्ये जेव्हा भारत ब्रिटिश राजवटीखाली होता तेव्हा रिझर्व्ह बँकेने पहिल्यांदा 10 हजार रुपयांची नोट जारी केली. त्यावेळी ही नोट सामान्य लोकांसाठी नव्हती तर ती व्यापारी, मोठे उद्योगपती आणि सरकारी व्यवहारांसाठी होती. त्याचा वापर केवळ उच्च आर्थिक पोहोच असलेल्या लोकांपुरता मर्यादित होता. कल्पना करा, जेव्हा एक सामान्य माणूस संपूर्ण महिना 100 रुपयांवर जगू शकत होता मग 10 हजार ही किती मोठी गोष्ट होती. या नोटेवर ब्रिटिश काळातील डिझाइन होते. ज्यामध्ये राजा जॉर्ज सहावा आणि इतर ब्रिटिश प्रतीकांचे चित्र होते. 1946 मध्ये ब्रिटीश सरकारने ती बंद केली आणि 1947 मध्ये भारत स्वतंत्र देश बनला होता.
स्वातंत्र्यानंतर 10 हजारची नवी नोट
स्वातंत्र्यानंतर ही नोट 1954 मध्ये पुन्हा एकदा दिसली पण यावेळी ती भारतीय ओळखीसह दिसली होती. असे म्हटले जाते की त्यात अशोक स्तंभ किंवा शेती सारखी चिन्हे वापरली गेली असावीत.बँका आणि मोठ्या संस्थांमधील मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांना सुलभ करणे हा यामागचा उद्देश होता. तो काळ डिजिटल व्यवहारांचा नव्हता, त्यामुळे जेव्हा लाखो रुपये द्यावे लागायचे तेव्हा जड बंडलऐवजी एक किंवा दोन नोटा पुरेशा होत्या.
पण ही नोट जितकी मोठी होती तितकाच तिचा गैरवापर होण्याचा धोका जास्त होता. दुसऱ्या महायुद्धानंतर आणि त्यानंतर 1970 च्या दशकात जेव्हा काळ्या पैशाचा प्रश्न शिगेला पोहोचला होता तेव्हा सरकारांना असे लक्षात आले की अशा मोठ्या नोटा चुकीच्या हातात जास्त वापरल्या जात आहेत. 1978 मध्ये मोरारजी देसाई यांच्या नेतृत्वाखालील जनता पक्षाच्या सरकारने एकाच वेळी 1 हजार, 5 हजार आणि 10 हजार रुपयांच्या नोटा चलनातून रद्द केल्या कारण त्या काळा पैसा चलनात आणण्यास आणि लपवण्यास मदत करत होत्या.
सरकारने काय म्हटले?
अशा मोठ्या नोटांची सामान्य माणसाला गरज नाही, तर श्रीमंत लोक त्यांचा काळा पैसा लपविण्यासाठी त्यांचा वापर करतात, असे म्हणत सरकारने एक कायदा आणला आणि या नोटा अवैध घोषित केल्या. जर कोणाकडे या नोटा असतील तर त्याला त्या बँकेत जमा करण्यासाठी फक्त काही दिवसांचा वेळ देण्यात आला होता.
सामान्य जनतेला काही फरक पडला नाही
तुम्हाला वाटत असेल की नोटाबंदीमुळे गोंधळ उडाला असता. पण नाही कारण या नोटा आधीच सामान्य लोकांकडे नव्हत्या. 1978 पर्यंत फक्त काही मोजक्या 10 हजार रुपयांच्या नोटा चलनात होत्या. आरबीआयच्या नोंदींनुसार एकूण चलनाचा खूपच कमी भाग या उच्च-मूल्याच्या नोटांमध्ये होता. तरीही या हालचालीबद्दल बरीच चर्चा झाली. यामुळे भ्रष्टाचार रोखण्यास मदत झाली असे काहींना वाटले तर हा फक्त एक दिखावा होता, असे मतही अनेकांनी व्यक्त केले. आज 10 हजार रुपयांची नोट आपल्यासाठी एक ऐतिहासिक आठवण बनली आहे. ही नोट आता फक्त संग्राहकांची वस्तू बनली आहे. आजही जर एखाद्याकडे 10 हजार रुपयांची नोट असेल तर लिलावात त्याची किंमत लाखोंमध्ये असेल.
1978 नंतर काय घडले?
1978 पासून 10 हजार रुपयांची नोट पुन्हा कधीही चलनात आली नाही. त्याऐवजी आरबीआयने लहान आणि अधिक सोयीस्कर नोटांकडे वळले. 2016 मध्ये मोदी सरकारने 500 आणि 1000 रुपयांच्या नोटा चलनातून रद्द करण्याची घोषणा केली. यानंतर, 10,20,50,100,200, 500 आणि 2 हजार रुपयांच्या नोटा नव्याने छापण्यात आल्या. 500 आणि 1 हजार रुपयांच्या नोटा मोठ्या प्रमाणात चलनात असल्याने त्या जमा करण्यासाठी लोकांना लांब रांगेत उभे राहावे लागत होते.
