प्रसिद्ध इतिहासकार युवाल नोआ हरारी यांनी न्यूयॉर्क टाइम्सला दिलेल्या एका मुलाखतीत अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांच्यावर टीका केली आहे. ते म्हणाले की, इस्रायलच्या इतिहासात नेतन्याहू यांच्यापेक्षा इस्रायली राष्ट्रवादाचा मोठा शत्रू कोणीही नव्हता. त्यांनी देशाला आतून विभागले आहे आणि लोकांना एकमेकांविरुद्ध उभे केले आहे. ते म्हणाले की, ट्रम्प आणि त्यांच्यासारख्या नेत्यांचा विचार असा आहे की, कमजोर व्यक्तीने नेहमीच बलवानासमोर गुडघे टेकावेत, तरच शांतता टिकेल. हे अनैतिक आणि मूर्खपणाचे आहे कारण यामुळे प्रत्येक देश आपली ऊर्जा केवळ शस्त्रांवर खर्च करेल. हरारी म्हणाले की, जग ट्रम्पवाद आणि उजव्या विचारसरणीच्या राजकारणाकडे वेगाने वाटचाल करत आहे. याचे राजकारण करणाऱ्यांचे मत आहे की, जग एकमेकांना मदत करण्याने नव्हे, तर सामर्थ्य आणि वर्चस्वाने चालते. परंतु ही विचारसरणी मानवी संस्कृती आणि जगाला मागे ढकलत आहे. हरारी म्हणाले- सहकार्यामुळेच जगाची प्रगती झाली युवाल नोआ हरारी म्हणाले की त्यांची सर्वाधिक गाजलेली पुस्तके, जसे की सेपियन्स आणि होमोडेयस, बारकाईने पाहिली तर एका मोठ्या विचाराभोवती फिरतात. सहकार्य म्हणजेच कोऑपरेशन. हरारी म्हणाले की, मानवांची खरी ताकद हीच आहे की ते मोठ्या प्रमाणावर आणि दीर्घकाळ एकत्र काम करू शकतात. हीच ती गोष्ट आहे ज्यामुळे मानवांना एका दुर्बळ जीवापासून जगातील सर्वात प्रभावशाली प्रजाती बनवले. एकटा माणूस ना सिंहाशी लढू शकतो ना अस्वलाशी, पण कोट्यवधी लोक एकत्र येऊन समाज, देश, कायदे, बाजारपेठ आणि तंत्रज्ञान निर्माण करू शकतात. हरारी म्हणाले – जर ताकदच सर्वकाही असती, तर आपण आजही शिकारीच असतो हरारी यांचे मत आहे की, जर केवळ ताकदच सर्वकाही असती, तर मानव आजही लहान-लहान शिकारी समूहांमध्ये जगत असते. मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी उपलब्धी ही नाही की माणूस लढू शकतो, तर ही आहे की माणूस मोठ्या संख्येने एकमेकांवर विश्वास ठेवू शकतो. हरारी यांच्या मते, केवळ भीती किंवा हिंसेच्या बळावर मोठ्या संस्कृती टिकू शकत नाहीत. कोणत्याही मोठ्या समाजाला चालवण्यासाठी सामायिक विश्वास आणि सहकार्य आवश्यक असते. परंतु ट्रम्पवाद आणि राष्ट्रवादी विचार या बाबतीत वेगळे मत ठेवतात. त्यांचे असे मत आहे की, देशांमधील सहकार्य तेव्हाच मजबूत होऊ शकते, जेव्हा लोकांकडे त्यांची मजबूत राष्ट्रीय, धार्मिक आणि सांस्कृतिक ओळख असेल. त्यांच्या मते, कोणत्याही देशाला मजबूत बनवण्यासाठी लोकांचे समान विचार आणि ओळखीशी जोडलेले असणे आवश्यक आहे. अनेकदा यासाठी कठोर सत्ता आणि मजबूत नेतृत्वाचीही गरज पडते. हरारी म्हणाले- राष्ट्रवादाला द्वेषापासून वाचवणे आवश्यक हरारी म्हणतात की राष्ट्रवाद मानवी इतिहासातील सर्वात यशस्वी आणि सकारात्मक कथांपैकी एक राहिला आहे. त्यांच्या मते, राष्ट्रवादाचा खरा अर्थ इतर लोकांचा द्वेष करणे नाही, तर त्या लाखो अनोळखी लोकांसाठी आपलेपणाची भावना असणे आहे ज्यांना तुम्ही वैयक्तिकरित्या ओळखत नाही, तरीही त्यांच्यासाठी त्याग करण्यास तयार असता. ते म्हणतात की राष्ट्र हे कुटुंब नसते आणि लहान टोळीही नसते. लहान टोळ्यांमध्ये लोक एकमेकांना वैयक्तिकरित्या ओळखतात. पण राष्ट्र ही वेगळी गोष्ट आहे. भारत, चीन किंवा इस्रायलसारख्या देशांमध्ये कोट्यवधी लोक राहतात आणि कोणताही व्यक्ती त्यापैकी बहुतेक लोकांना ओळखत नाही. तरीही राष्ट्रवाद लोकांना इतक्या प्रमाणात जोडतो की ते कर देतात जेणेकरून इतर नागरिकांना चांगले शिक्षण आणि आरोग्य सेवा मिळू शकतील. गरज पडल्यास लोक देशासाठी आपला जीवही धोक्यात घालतात. हरारी मानतात की, अनेकदा राष्ट्रवाद द्वेषाकडे वळतो, पण ती त्याची मूळ ओळख नाही. त्यांच्या मते, राष्ट्रवाद बाहेरील लोकांचा द्वेष न करताही अस्तित्वात राहू शकतो, पण आपल्या लोकांसाठी आपुलकी आणि प्रेमाशिवाय नाही. हरारी म्हणतात की, आज जे लोक स्वतःला राष्ट्रवादाचे सर्वात मोठे समर्थक सांगतात, त्यापैकी अनेक राष्ट्राच्या आतच द्वेष पसरवत आहेत. ते बाहेरील शत्रूंहून अधिक आपल्याच समाजाला विभाजित करत आहेत. इस्त्राईलचे उदाहरण देत हरारी म्हणतात की, देशाच्या इतिहासात कदाचितच कोणत्याही नेत्याने समाजाला बेंजामिन नेतन्याहू यांनी विभागले तितके विभागले असेल. जग सामर्थ्याच्या नियमांवर चालले तर ते उद्ध्वस्त होईल हरारी यांनी ट्रम्पवादी विचारांवर टीका करताना म्हटले की, हा विचार जगाला सामर्थ्य आणि वर्चस्वाच्या दृष्टिकोनातून पाहतो. या विचारानुसार, जगात शांतता तेव्हाच प्रस्थापित होऊ शकते जेव्हा कमकुवत देश मजबूत देशांच्या मागण्या मान्य करतील. ते उदाहरण देतात की, जर अमेरिकेने ग्रीनलँडची मागणी केली, तर डेन्मार्कने अमेरिकेच्या सामर्थ्याला घाबरून ते अमेरिकेला सोपवून द्यावे. जर डेन्मार्कने नकार दिला आणि संघर्ष झाला, तर या विचारानुसार चूक डेन्मार्कची मानली जाईल, कारण त्याने शक्तिशाली देशाचे ऐकले नाही. हरारी म्हणतात की, हा विचार गंभीर समस्या निर्माण करतो. जर जग केवळ सामर्थ्याच्या नियमावर चालले, तर प्रत्येक देश स्वतःला अधिक मजबूत बनवण्याच्या शर्यतीत लागेल. मग सर्व देशांना आपली अर्थव्यवस्था आणि संसाधनांचा मोठा भाग सैन्य आणि शस्त्रास्त्रांवर खर्च करावा लागेल. हरारी यांनी AI ला सर्वात मोठा धोका असल्याचे सांगितले याच दरम्यान हरारी यांनी AI ला येत्या काळात सर्वात मोठा धोका असल्याचे सांगितले आहे. ते म्हणाले की, अणुबॉम्ब फक्त एक शस्त्र आहे, पण AI स्वतः निर्णय घेण्याची क्षमता ठेवतो. त्यांनी इशारा दिला की, AI माणसांप्रमाणे प्रेम आणि भावना दाखवायला शिकत आहे, पण तो खऱ्या भावना समजत नाही. येत्या काळात मुले माणसांपेक्षा जास्त AI मित्रांसोबत वेळ घालवू शकतात, ज्यामुळे खरी नाती कमकुवत होऊ शकतात. त्यांनी इशारा दिला की जर AI ला कंपन्यांसारखी कायदेशीर ताकद मिळाली, तर माणूस त्याचे नियंत्रण गमावू शकतो.
Source link
