उन्हाळ्यात जास्त घाम येतो. त्यामुळे शरीराला पाण्याची गरज वाढते. जर पाण्याची ही अतिरिक्त गरज पूर्ण केली नाही, तर डिहायड्रेशन होऊ शकते. डिहायड्रेशन म्हणजे शरीरातील पाणी आणि इलेक्ट्रोलाइट्सची कमतरता. याचा थेट परिणाम शरीरातील सर्व अवयवांवर होतो. खरं तर, शरीरात सुमारे 60-70% पाणी असते. मेंदू आणि हृदयात सुमारे 73%, स्नायू आणि किडनीमध्ये सुमारे 79%, त्वचेत 64% आणि फुफ्फुसांमध्ये सुमारे 83% पाणी असते. त्यामुळे शरीरात पाण्याची कमतरता झाल्यास गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे आज कामाची बातमीमध्ये डिहायड्रेशनबद्दल बोलूया. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. रोहित शर्मा, सल्लागार, इंटरनल मेडिसिन, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, जयपूर प्रश्न- डिहायड्रेशन म्हणजे काय? उत्तर- डिहायड्रेशन ही एक अशी स्थिती आहे, ज्यात शरीरातील पाणी आणि आवश्यक द्रव (तरल पदार्थ) कमी होतात. यामुळे शरीर सामान्यपणे कार्य करू शकत नाही. हे तेव्हा होते, जेव्हा शरीरातून घाम, लघवी, उलटी किंवा अतिसाराद्वारे जास्त द्रव बाहेर पडतो. यामुळे शरीरातील पाण्याचे संतुलन बिघडते आणि डिहायड्रेशनची स्थिती निर्माण होते. प्रश्न– शरीरात पाण्याचे संतुलन (वॉटर बॅलन्स) असणे का आवश्यक आहे? पाण्याची कमतरता जीवघेणी देखील ठरू शकते का? उत्तर- शरीरातील प्रत्येक महत्त्वाच्या कार्यासाठी पाणी अत्यंत आवश्यक आहे. जसे- शरीरात पाण्याची कमतरता असल्यामुळे या सर्व प्रक्रियांवर परिणाम होऊ लागतो. गंभीर स्थितीत हे जीवघेणे देखील ठरू शकते. प्रश्न- उन्हाळ्यात डिहायड्रेशन जास्त का होते? उत्तर- उन्हाळ्यात तापमान जास्त असते. अशा परिस्थितीत शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी जास्त घाम येतो. घामासोबत शरीरातील पाणी आणि आवश्यक इलेक्ट्रोलाइट्स बाहेर पडतात. जर वेळेवर पाणी किंवा आवश्यक द्रवपदार्थ घेतले नाहीत, तर डिहायड्रेशनची स्थिती निर्माण होऊ शकते. प्रश्न- उन्हाळ्यात जास्त डिहायड्रेशन होण्याची मुख्य कारणे काय आहेत? उत्तर- यामागे अनेक कारणे जबाबदार आहेत, जसे की- याव्यतिरिक्त, ताप, उलट्या किंवा अतिसार यांसारख्या स्थितींमुळे देखील शरीरात पाण्याची कमतरता होऊ शकते. प्रश्न- डिहायड्रेशनची सुरुवातीची लक्षणे काय आहेत? उत्तर- डिहायड्रेशनची लक्षणे वयानुसार वेगवेगळी असू शकतात. मुलांमध्ये, विशेषतः नवजात आणि लहान मुलांमध्ये डिहायड्रेशनची लक्षणे लवकर दिसू लागतात. ग्राफिकमधून समजून घेऊया- प्रौढांमध्ये डिहायड्रेशनची लक्षणे सामान्यतः शरीरातील पाण्याची कमतरता वाढल्याने दिसतात, जसे की- प्रश्न- डिहायड्रेशन कधी जीवघेणे ठरू शकते? उत्तर- जर शरीरातील पाणी आणि इलेक्ट्रोलाइट्स इतके कमी झाले की शरीराच्या कार्यावर परिणाम होऊ लागला, तर ते जीवघेणे ठरू शकते. अशा परिस्थितीत किडनी निकामी होण्याचा आणि उष्णतेच्या धक्क्याचा धोका वाढतो. ग्राफिकमधून समजून घेऊया, हे कधी जीवघेणे ठरू शकते- प्रश्न- डिहायड्रेशनमुळे आणखी कोणत्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात? उत्तर- जर डिहायड्रेशन दीर्घकाळ टिकून राहिले तर त्यामुळे शरीरात अनेक प्रकारच्या आरोग्य समस्या निर्माण होऊ शकतात. ग्राफिकमधून समजून घेऊया- प्रश्न- उन्हाळ्यात कोणत्या लोकांना डिहायड्रेशनचा धोका जास्त असतो? उत्तर- उन्हाळ्यात काही लोकांना डिहायड्रेशनचा धोका जास्त असतो, जसे की- प्रश्न- फक्त उन्हात राहिल्याने डिहायड्रेशन होऊ शकते का? उत्तर- नाही, डिहायड्रेशन केवळ उन्हात राहिल्यानेच होत नाही. जर तुम्ही उन्हात राहूनही पुरेसे पाणी प्याल किंवा इलेक्ट्रोलाइट्स घ्याल, तर तुम्ही डिहायड्रेशनपासून वाचू शकता. याचा अर्थ असा की, डिहायड्रेशनसाठी ऊन हा एकमेव घटक नाही. यासाठी इतरही अनेक परिस्थिती जबाबदार आहेत. प्रश्न- दीर्घकाळ डिहायड्रेटेड राहिल्याने हृदय आणि किडनीवर काय परिणाम होतो? उत्तर- दीर्घकाळ शरीरात पाण्याची कमतरता राहिल्यास रक्त घट्ट होऊ शकते. यामुळे हृदयाला रक्त पंप करण्यासाठी जास्त मेहनत करावी लागते. यामुळे हृदयाचे ठोके जलद होऊ शकतात आणि रक्तदाबावरही परिणाम होऊ शकतो. तसेच, डिहायड्रेशनमुळे किडनी विषारी पदार्थ बाहेर काढू शकत नाही आणि तिचा कार्यभार वाढतो. म्हणून, दीर्घकाळ डिहायड्रेटेड राहिल्यास किडनी स्टोन, किडनी डॅमेज किंवा किडनी निकामी होण्याचा धोका वाढू शकतो. प्रश्न- उन्हाळ्यात दारू प्यायल्याने डिहायड्रेशनचा धोका वाढू शकतो का? उत्तर- होय, दारू डाय-युरेटिक असते. त्यामुळे शरीरातील लघवीची वारंवारता वाढते. म्हणून दारू प्यायल्याने डिहायड्रेशनचा धोका वाढतो. प्रश्न- डिहायड्रेशन टाळण्यासाठी काय करावे? उत्तर- डिहायड्रेशन टाळण्यासाठी शरीरातील द्रव संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे. यासाठी काही सोपे उपाय करता येतात. ग्राफिकमधून समजून घेऊया- प्रश्न- एका सामान्य व्यक्तीने उन्हाळ्यात दिवसातून किती पाणी प्यावे? उत्तर- साधारणपणे, एका निरोगी प्रौढ व्यक्तीने दिवसातून सुमारे 2.5 ते 3 लिटर पाणी प्यावे. तथापि, हे प्रमाण हवामान, शारीरिक हालचाल, वय आणि व्यक्तीच्या आरोग्याच्या स्थितीनुसार कमी किंवा जास्त असू शकते. प्रश्न- फक्त पाणी पिणे डिहायड्रेशनपासून वाचण्यासाठी पुरेसे आहे का? उत्तर- पाणी पिणे आवश्यक आहे, पण अनेकदा फक्त पाणी पुरेसे नसते. त्यामुळे उन्हाळ्यात पाण्यासोबत नारळ पाणी, ताक, लिंबू पाणी, ओआरएस आणि पाणीदार फळे-भाज्या घेणेही आवश्यक असते. प्रश्न- डिहायड्रेशन झाल्यास डॉक्टरांना कधी दाखवणे आवश्यक आहे? उत्तर- या परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे-
Source link
