आजचे पालक एका विचित्र कोंडीत सापडले आहेत. एकीकडे मुलांचा स्क्रीन-टाइम वाढण्याची भीती, दुसरीकडे काम आणि व्यस्त जीवन. याच रिकाम्या जागेत नवीन युगातील एआय-आधारित, ‘स्क्रीन-फ्री’ खेळणी प्रवेश करत आहेत. दावा आहे की, ती मुलांचे मित्रही आहेत, शिक्षकही आणि स्क्रीनच्या व्यसनापासून वाचवण्याचा सुरक्षित मार्गही. पण तंत्रज्ञानाने सुसज्ज ही खेळणी खरोखरच स्क्रीन-फ्री आहेत की फक्त पालकांचा अपराधीपणा कमी करण्याचा एक नवीन मार्ग आहेत? अमेरिका आणि युरोपमध्ये अशी खेळणी वेगाने येत आहेत, जी दिसण्यात सॉफ्ट टॉय आहेत, पण आतमध्ये एआय आहे. ही खेळणी मुलांशी बोलतात. प्रश्नांची उत्तरे देतात. गोष्टी सांगतात आणि गृहपाठातही मदत करतात. कंपन्यांचा दावा आहे की, यात कोणतीही स्क्रीन नाही. ना मोबाईल, टॅबलेट, ना टीव्ही. बाजारात एक असे स्मार्ट खेळणे आले आहे, जे 27 भाषांमध्ये बोलते. याची किंमत सुमारे 28 हजार रुपये आहे. पालकांसाठी यात एक ॲप देखील आहे, ज्याद्वारे ते मुलामध्ये आणि खेळण्यात झालेली बातचीत देखील पाहू शकतात. पालकांना ही खेळणी का आवडतात बाल मानसशास्त्रज्ञांनुसार, ‘आजचे पालक स्वतः स्क्रीनच्या युगात वाढले आहेत आणि आता मुलांना त्यापासून वाचवू इच्छितात. पण पूर्ण वेळ देणे प्रत्येकाला शक्य नाही. अशा परिस्थितीत ही खेळणी ‘सुरक्षित साथी’चा भ्रम देतात. पालकांची अपराधीपणाची भावना कमी होते.’ तंत्रज्ञान तज्ञांचे म्हणणे आहे की, स्क्रीन नसणे आणि तंत्रज्ञान नसणे, या दोन वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. या खेळण्यांमध्ये तीच कंप्यूटिंग पॉवर आहे, जी स्मार्ट डिव्हाइसमध्ये असते. फक्त इंटरफेस बदलला आहे. अशी खेळणी स्क्रीन-फ्री नक्कीच आहेत, पण डिजिटल इंटरॅक्शनपासून मुक्त नाहीत. म्हणजे स्क्रीन दिसणार नाही, पण अल्गोरिदम, डेटा आणि एआय (AI) उपस्थित आहेत. धोका – मेंदू मशीनची नक्कल करू लागतो डिजिटल पेरेंटिंगवर काम करणारे तज्ञ मानतात की, यामुळे मुलांच्या कल्पनाशक्तीवर आणि मानवी संवादावर परिणाम होऊ शकतो. याचा फायदा असा आहे की मुले जास्त वेळ मोबाइल पकडत नाहीत. धोका असा आहे की भावनिक संबंध मशीनशी निर्माण होऊ लागतो. मुलांची मानसिक पातळी मानवी असण्याऐवजी मशीनची नक्कल करू लागते. अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ पेडियाट्रिक्सने म्हटले आहे की, मुलांसाठी तंत्रज्ञानाचा वापर कमी, उद्देशपूर्ण आणि पालकांच्या उपस्थितीत व्हायला हवा. मुलासोबत मानवी संवाद, खेळ आणि मानवी संबंध असणे आवश्यक आहे.
Source link
