आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकात पोहोचणारे भारताचे पहिले अंतराळवीर शुभांशू शुक्ला यांनी गुरुवारी व्हिडिओ कॉन्फरन्सिंगद्वारे उत्तर प्रदेश आणि केरळमधील विद्यार्थ्यांशी संवाद साधला. यावेळी विद्यार्थ्यांनी अंतराळातील जीवनाशी संबंधित अनेक प्रश्न विचारले, ज्यांची शुक्ला यांनी सविस्तर उत्तरे दिली. यावेळी त्यांनी शून्य गुरुत्वाकर्षणात तरंगताना चेंडूने खेळण्याचे प्रात्यक्षिक दाखवले.

विद्यार्थ्यांनी विचारले- तुम्ही अंतराळात कसे झोपता? उत्तरात शुक्ला म्हणाले- अंतराळात फरशी किंवा छत असे काही नसते, म्हणून काही भिंतीवर झोपतात तर काही छतावर. झोपताना, स्वतःला बांधून ठेवावे लागते जेणेकरून दुसरीकडे कुठेतरी तरंगत जाऊ नये.

या संवादासाठी उत्तर प्रदेशातील १५० मुले आणि केरळच्या कोझिकोड जिल्ह्यातील विद्यार्थ्यांची निवड करण्यात आली. भारतीय हवाई दलाचे ग्रुप कॅप्टन शुभांशू २६ जून रोजी आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर पोहोचले. ४१ वर्षांनंतर अंतराळात जाणारे ते पहिले भारतीय आहेत.

२५ जून रोजी दुपारी १२ वाजता अ‍ॅक्सियम मिशन-४ अंतर्गत ते सर्व अंतराळवीरांसह आयएसएसला रवाना झाले आणि १० जुलै रोजी पृथ्वीवर परततील.

अंतराळवीराशी बोलल्यानंतर विद्यार्थी आनंदी दिसत होते.

शुभांशू यांच्यासोबत विद्यार्थ्यांचे प्रश्न आणि उत्तरे

प्रश्न: तुम्ही अंतराळात स्वतःला कसे तंदुरुस्त ठेवता? शुभंशु: मायक्रोग्रॅव्हिटीमध्ये स्नायूंचे प्रमाण कमी होते, म्हणून दररोज व्यायाम करणे आवश्यक आहे. मी योगा आणि व्यायामाद्वारे स्वतःला तंदुरुस्त ठेवतो. तिथे एक खास सायकल आहे ज्यामध्ये सीट नाही, तुम्हाला फक्त स्वतःला पेडलला बांधून व्यायाम करावा लागतो. प्रश्न: या काळात तुम्ही मानसिक आरोग्यावर कसे काम करता? शुभांशू: कुटुंब आणि मित्रांशी संपर्क राखण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो, ज्यामुळे मनोबल उंचावण्यास मदत होते. अंतराळात, शरीर सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाशी जुळवून घेते, परंतु जेव्हा आपण पृथ्वीवर परततो तेव्हा शरीराला पुन्हा गुरुत्वाकर्षणाशी जुळवून घ्यावे लागते. हे एक मोठे आव्हान आहे आणि यासाठी विशेष तयारी आणि प्रक्रिया अवलंबल्या जातात. प्रश्न: आपण जागा काय खातो? शुभांशू : अंतराळातील अंतराळवीर पॅक केलेले जेवण पसंत करतात किंवा मोहिमेवर येण्यापूर्वी जे अन्न खात होते तेच अन्न घेतात. यावेळी त्यांनी सोबत आणलेल्या गाजराचा हलवा, मूग डाळ हलवा आणि आंब्याचा रस यांचाही उल्लेख केला. औषधांच्या प्रश्नावर शुभांशू म्हणाले की त्यांनी त्यांच्यासोबत एक मेडिकल किट आणली आहे, ज्यामध्ये सर्व प्रकारची औषधे पुरेशा प्रमाणात आहेत.

विद्यार्थ्यांनी सांगितले- शुक्ला सरांशी झालेल्या चर्चेत आम्हाला भविष्याची झलक मिळाली शुभांशू शुक्ला यांच्याशी झालेला संवाद विद्यार्थ्यांना खूप प्रेरणादायी वाटला. आपला अनुभव सांगताना एका विद्यार्थ्याने सांगितले की, “शुक्ला सरांनी आम्हाला सांगितले की अंतराळवीरांना खूप कमी मोकळा वेळ मिळतो, परंतु जेव्हा जेव्हा त्यांना वेळ मिळतो तेव्हा ते अंतराळातून पृथ्वीकडे पाहतात, जी खूप सुंदर दिसते.”

लखनऊमधील एका विद्यार्थ्याने सांगितले की, ‘संवादादरम्यान शुभांशू हातात चेंडू धरलेले दिसले. या संवादातून आम्हाला आमच्या भविष्यातील दिशा आणि शक्यतांची झलक मिळाली.’

विद्यार्थ्यांनी हात वर करून अंतराळवीराचे कौतुक केले.

लखनऊचे सहशिक्षण संचालक प्रदीप कुमार म्हणाले की, लखनऊ व्यतिरिक्त, माध्यमिक शिक्षण विभागाने रायबरेली, हरदोई आणि सीतापूर येथील एकूण ३४ शाळांमधील १५० मुलांना या कार्यक्रमात सहभागी होण्यासाठी पाठवले होते. यामध्ये लखनौमधील ७५ आणि उर्वरित जिल्ह्यांतील प्रत्येकी २५ विद्यार्थ्यांचा समावेश होता.

यासाठी केंद्र सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने माध्यमिक शिक्षण विभागाला एक पत्र जारी केले होते. लाईव्ह संवादापूर्वी इस्रोच्या शास्त्रज्ञांनी विद्यार्थ्यांसोबत अवकाशाशी संबंधित अनेक माहिती शेअर केली.

विद्यार्थ्यांना अंतराळात करिअर करण्यासाठी देखील प्रोत्साहित करण्यात आले. यावेळी गगनयान मोहिमेसाठी निवड झालेले अंतराळवीर अंगद प्रताप सिंह यांनी विद्यार्थ्यांशी संवाद साधला.

४१ वर्षांनंतर भारतीय अंतराळवीर अवकाशात

अमेरिकन अंतराळ संस्था नासा आणि भारतीय संस्था इस्रो यांच्यातील करारानुसार, भारतीय हवाई दलाचे ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांची या मोहिमेसाठी निवड करण्यात आली आहे. शुभांशू हे आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाला भेट देणारे पहिले भारतीय आणि अंतराळात जाणारे दुसरे भारतीय आहेत. ४१ वर्षांपूर्वी, राकेश शर्मा यांनी १९८४ मध्ये सोव्हिएत युनियनच्या अंतराळयानातून अंतराळ प्रवास केला होता.

शुभांशू यांचा हा अनुभव भारताच्या गगनयान मोहिमेत उपयुक्त ठरेल. ही भारताची पहिली मानवी अंतराळ मोहीम आहे, ज्याचा उद्देश भारतीय अंतराळवीरांना पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत पाठवणे आणि त्यांना सुरक्षितपणे परत आणणे आहे. हे २०२७ मध्ये प्रक्षेपित होण्याची शक्यता आहे. भारतात अंतराळवीरांना गगनयात्री म्हणतात. त्याचप्रमाणे, रशियामध्ये त्यांना कॉसमोनॉट्स म्हणतात आणि चीनमध्ये त्यांना तायकोनॉट्स म्हणतात.

आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक म्हणजे काय?

आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानक हे पृथ्वीभोवती फिरणारे एक मोठे अंतराळयान आहे. अंतराळवीर त्यात राहतात आणि सूक्ष्म गुरुत्वाकर्षणाचे प्रयोग करतात. ते ताशी २८,००० किलोमीटर वेगाने प्रवास करते. ते दर ९० मिनिटांनी पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करते. ते ५ अंतराळ संस्थांनी एकत्रितपणे बांधले आहे. या स्थानकाचा पहिला भाग नोव्हेंबर १९९८ मध्ये लाँच करण्यात आला होता.