रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया लवकरच देशात प्लास्टिक म्हणजेच पॉलिमरपासून बनवलेल्या नोटांचा पहिला पायलट प्रोजेक्ट सुरू करणार आहे. मीडिया रिपोर्ट्सनुसार, देशात नवीन पिढीचे चलन आणण्याच्या आरबीआयच्या योजनेतील हे पुढील पाऊल आहे. ₹10 आणि ₹20 च्या नोटांपासून ट्रायल सुरू होईल रिझर्व्ह बँक सुरुवातीच्या टप्प्यात सर्वात आधी कमी मूल्याच्या नोटांवर याची चाचणी करेल. अधिकृत सूत्रांकडून मिळालेल्या माहितीनुसार, पहिला पायलट प्रोजेक्ट ₹10 आणि ₹20 मूल्याच्या लहान नोटांसह सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. या ट्रायलच्या निकालांवर आणि अनुभवांवर आधारितच आरबीआय पुढील निर्णय घेईल. जर ही चाचणी पूर्णपणे यशस्वी झाली, तर आरबीआय 2027 पासून देशात या पॉलिमर नोटांचे पूर्ण-स्तरीय लॉन्च सुरू करू शकते. नवीन नोटांसोबत जुन्या कागदी नोटाही चालतील भारतीय बाजारात पॉलिमर नोटांच्या आगमनाचा अर्थ असा मुळीच नाही की सध्याच्या कागदी नोटा लगेच चलनातून बाहेर पडतील. आरबीआयने स्पष्ट केले आहे की, नवीन चलन जुन्या कागदी नोटांची जागा घेणार नाही. आरबीआयने जागतिक निविदा जारी केली या संपूर्ण प्रकल्पाची तयारी तेव्हा वेगवान झाली, जेव्हा आरबीआयच्या नोट-प्रिंटिंग युनिटने जागतिक स्तरावर ‘एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट’ (EOI) जारी केले. हे टेंडर विशेष प्रकारच्या ‘पॉलिमर सबस्ट्रेट शीट’च्या निर्मिती आणि पुरवठ्यासाठी मागवण्यात आले आहे, ज्याचा वापर या नोटा छापण्यासाठी केला जातो. दस्तऐवजांनुसार, जगभरातील उत्पादकांना प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्यांनी सुसज्ज पॉलिमर सबस्ट्रेटच्या पुरवठ्यासाठी आमंत्रित करण्यात आले आहे. या टेंडर अंतर्गत निविदा सादर करण्याची अंतिम तारीख 18 ऑगस्ट निश्चित करण्यात आली आहे. नवीन नोट फाटणार नाहीत, पाणी आणि धुळीपासूनही सुरक्षित राहतील पॉलिमरपासून बनवलेल्या बँक नोटा पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत खूप जास्त टिकाऊ असतात. या नोटा पाणी, घाण आणि धुळीतही सुरक्षित राहतात. याशिवाय, या नोटा सहज फाटत नाहीत. यामुळे त्या बाजारात दीर्घकाळ न फाटता आणि स्वच्छ राहतात. पॉलिमर शीटचा सर्वात मोठा फायदा हा आहे की, यात प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्ये (ऍडव्हान्स सेफ्टी फीचर्स) सहज जोडता येतात. यामुळे बनावट नोटा बनवणाऱ्या फसवणूक करणाऱ्यांना त्यांची नक्कल करणे जवळजवळ अशक्य होते, ज्यामुळे देशाची सुरक्षा व्यवस्था (सेफ्टी सिस्टम) अधिक मजबूत होईल. जगातील अनेक मोठ्या देशांमध्ये आधीपासूनच वापरल्या जात आहेत पॉलिमर नोटा पॉलिमर बँक नोटांचा वापर जगातील अनेक विकसित देशांमध्ये खूप काळापासून केला जात आहे. यात ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, युनायटेड किंगडम (यूके) आणि न्यूझीलंडसारख्या देशांचा समावेश आहे. आरबीआयने यापूर्वीही देशात चलनात असलेल्या नोटांचे आयुष्य वाढवण्यासाठी आणि त्यांची गुणवत्ता सुधारण्यासाठी पॉलिमर नोटा आणण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. आता लवकरच सुरू होणारा हा पायलट प्रकल्प पहिली खरी चाचणी असेल. मात्र, आरबीआयने यावर अद्याप कोणतेही अधिकृत निवेदन जारी केलेले नाही. पॉलिमर बँकनोट म्हणजे काय? या नोटा कागदाऐवजी एका खास प्रकारच्या प्लास्टिक मटेरियलवर म्हणजेच पॉलिमर सबस्ट्रेटवर छापल्या जातात. या स्पर्श करण्यास सामान्य नोटांसारख्याच हलक्या असतात, परंतु पाण्यात भिजल्यावरही खराब होत नाहीत आणि दीर्घकाळ टिकतात. एक्सप्रेशन ऑफ इंटरेस्ट म्हणजे काय? हे एक प्रकारचे जागतिक निविदा दस्तऐवज असते, ज्याद्वारे रिझर्व्ह बँक जगभरातील अनुभवी आणि पात्र कंपन्यांना प्रकल्पासाठी त्यांची क्षमता, तंत्रज्ञान आणि किमतींसह प्रस्ताव पाठवण्यासाठी आमंत्रित करते.
Source link
