रामचरितमानसात ‘रावण’ दहा डोक्यांचा राक्षस नाही, तर त्या तामसिक गुणांचे प्रतीक आहे, जे मनुष्याच्या नैतिक आचरणाला दुर्बल करतात. रावण त्या तामसिक शक्तीचे प्रतिनिधित्व करतो, जी सत्तेच्या गर्वाने चूर होऊन लोकलाज व मर्यादांना पायाखाली तुडवते. भगवान शिव माता पार्वतीला रावणाच्या याच गर्वाचे आणि लोभाचे वर्णन करताना म्हणतात: “जौ भरि जियत रहा दससीसा।
तौ भरि कोउ न नवाइहि ईसा॥” अर्थात: रावणाचा अहंकार इतका प्रबळ होता की त्याने जिवंतपणी कोणासमोरही मान झुकवली नाही, अगदी देवांसमोरही नाही. मानसच्या बालकांडात तुलसीदासांनी त्या भयावह स्थितीचे वर्णन केले आहे, जिथे मानवता कण्हत होती. रावणाच्या अत्याचारांनी त्रस्त होऊन जेव्हा धर्म, नीती आणि संस्कृतीचा लोप होऊ लागला, तेव्हा तुलसीदासांनी त्या ‘विवेकाला’ हाक मारली, जो मनुष्याला विपरीत परिस्थितीत उभे राहण्याचे धैर्य देतो. जेव्हा पापाचा अतिरेक झाला, तेव्हा पीडित मानवतेने आणि देवतांनी मिळून त्या परात्पर ब्रह्माचे आवाहन केले, जो ‘असंग’ असूनही ‘सगुण’ रूप धारण करतो. रामाचा अवतार कोणासाठी झाला? तुलसीदास उत्तर देतात: बिप्र धेनु सुर संत हित लीन्ह मनुज अवतार।
निज इच्छा निर्मित तनु माया गुन गो पार॥ अर्थात: रामाचा अवतार रक्षण, सृजन आणि मर्यादेच्या पुनर्स्थापनेसाठी झाला होता. तुलसीदासांचे राम ‘दीनबंधू’ आहेत. त्यांचा अवतार झाला- मर्यादेच्या पुनर्स्थापनेसाठी, हरवलेले सामाजिक संतुलन पूर्ववत करण्यासाठी आणि समाजाला उच्च-नीच गटांमध्ये विभागणाऱ्या वैचारिक अहंकाराला चिरडण्यासाठी. रामाने राजवाड्यांचे ऐश्वर्य सोडून वनातील ते मार्ग निवडले, जिथे निषादराज, शबरी आणि जटायूंसारखी उपेक्षित पात्रे वाट पाहत होती. तुलसीदासांनी पेरलेल्या ‘रामत्वा’च्या बीजाला आधुनिक भारताच्या जन-जागृतीच्या नायकांनी पल्लवित केले. गांधींनी ‘राम-राज्या’च्या संकल्पनेला स्वातंत्र्य संग्रामाचे केंद्र बनवले, तेव्हा त्यांचा उद्देश राजकीय स्वातंत्र्य नव्हता, तर समाजात पसरलेल्या जातिभेद, संप्रदाय आणि धार्मिक मतांच्या संघर्षाच्या रूपातील ‘आधुनिक रावणत्वा’चा अंत करणे हा होता. सागरतुल्य हे विधान नेहमी स्मरणात ठेवावे अहंकाराची लंका कितीही सुवर्णमय असली तरी, ती मर्यादेच्या एका दिव्यासमोर टिकू शकत नाही. रामाचे आगमन या पृथ्वीवर यासाठी झाले, जेणेकरून मनुष्य आपल्या आतील आसुरी प्रवृत्तींवर विजय मिळवून ‘मनुष्यत्व’ प्राप्त करू शकेल. सियावर रामचंद्र की जय।
Source link
