तज्ज्ञ– डॉ. द्रोण शर्मा, सल्लागार मानसोपचारतज्ज्ञ, आयर्लंड, यूके. यूके, आयरिश आणि जिब्राल्टर मेडिकल कौन्सिलचे सदस्य.

प्रश्न विचारल्याबद्दल आपले आभार. या डिजिटल युगात पॉर्नोग्राफी खूप सहज उपलब्ध आहे. याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होतो. त्यामुळे अनेक व्यक्ती आणि जोडपी याबद्दल थोडे चिंतित असतात की याचा मानसिक आरोग्य, जवळीक आणि नातेसंबंधांवर नकारात्मक परिणाम होऊ नये.

पॉर्न स्वतःच एक समस्या नाही

‘पॉर्न ॲडिक्शन’ किंवा ‘पॉर्नचे व्यसन’ यांसारख्या शब्दांचा अनेकदा वापर केला जातो. परंतु ‘ॲडिक्शन’ या शब्दाचा वापर अनेकदा एका अधिक गुंतागुंतीच्या वास्तवाला सोपे करू शकतो. अमेरिकन सायकॉलॉजिकल असोसिएशनच्या एका संशोधनानुसार, पॉर्न पाहणे काही लोकांसाठी समस्या बनू शकते, परंतु ती स्वतःच मूळ समस्या किंवा मुख्य समस्या क्वचितच असते. यामागे नेहमीच काहीतरी लपलेले भावनिक, नातेसंबंधातील कारण किंवा अंतर्गत संघर्ष असतो.

पॉर्न कधी समस्याप्रधान होऊ शकते

आंतरराष्ट्रीय अभ्यासानुसार, जगभरात मोठ्या संख्येने पुरुष आणि स्त्रिया पॉर्न पाहतात, परंतु त्यांना यामुळे कोणतेही नुकसान होत नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा पॉर्नचे व्यसन लागते, जेव्हा हे एक सक्तीचे आणि गुप्त वर्तन बनते आणि जेव्हा वास्तविक जीवनातील संबंधांवर याचा नकारात्मक परिणाम होऊ लागतो. तसेच, यामुळे लैंगिक आनंद, समाधान आणि भावनिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ लागतो.

याव्यतिरिक्त, या लक्षणांवरून असे दिसून येते की पोर्न पाहण्याची सवय समस्या बनत आहे. तपशील खालील ग्राफिकमध्ये पहा–

पोर्नचा मेंदूवर परिणाम

आपल्या मेंदूत रिवॉर्ड सिस्टिम इनबिल्ट असते, जे हॅपी हार्मोन्स रिलीज करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती खूप जास्त वेळ आणि खूप जास्त प्रमाणात पॉर्न पाहते, तेव्हा यामुळे मेंदूची रिवॉर्ड सिस्टिम प्रभावित होते. याचा परिणाम असा होतो की, वास्तविक जीवनात जवळीकतेतून मिळणारा आनंद आणि समाधान कमी होते. यासोबतच लैंगिक संबंधांबद्दल अवास्तव अपेक्षा निर्माण होतात.

म्हणून, पुढे जाण्यापूर्वी मी हेच सांगू इच्छितो की, लाज किंवा अपराधीपणाची भावना बाळगण्याऐवजी तुम्ही समस्या समजून घेण्याचा आणि तिच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न करा. काही सेल्फ असेसमेंट टूल्स आणि सेल्फ हेल्प टूल्सच्या मदतीने मी तुम्हाला मदत करण्याचा प्रयत्न करेन.

तुम्हाला पॉर्नचे व्यसन आहे का?

स्व-मूल्यांकन चाचणी करा

येथे मी तुम्हाला एक सेल्फ असेसमेंट टेस्ट देत आहे. खालील ग्राफिक्समध्ये एकूण 7 प्रश्न आहेत. तुम्ही हे प्रश्न काळजीपूर्वक वाचा आणि हो किंवा नाही मध्ये उत्तरे द्या. शेवटी तुमच्या उत्तरांचे विश्लेषण करा. स्कोअरचे इंटरप्रिटेशन देखील ग्राफिकमध्ये दिलेले आहे.

उदाहरणार्थ, जर दोन किंवा त्यापेक्षा कमी प्रश्नांची तुमची उत्तरे ‘हो’ असतील, तर याचा अर्थ तुम्हाला पॉर्नचे व्यसन नाही. जर तीन किंवा चार प्रश्नांची उत्तरे ‘हो’ असतील, तरीही हे व्यसन नाही, फक्त पॉर्न पाहण्यावर तुम्ही नियंत्रण ठेवू शकत नाही. परंतु जर पाचपेक्षा जास्त प्रश्नांची तुमची उत्तरे ‘हो’ असतील, तर हे पॉर्न व्यसन आहे. अशा परिस्थितीत व्यावसायिक मदतीचा सल्ला दिला जातो.

तुम्ही पॉर्न का पाहता?

स्व-मूल्यांकन चाचणी करा

व्यसनाशी संबंधित सेल्फ असेसमेंटनंतर तुम्हाला आणखी एक असेसमेंट करण्याची गरज आहे. तुमच्या पॉर्न पाहण्याची खरी कारणे ओळखणे. ही एक खूप साधी असेसमेंट टेस्ट आहे. खालील ग्राफिकमध्ये एकूण 12 प्रश्न आहेत, ज्यात 12 कारणे दिली आहेत. या प्रश्नांना तुम्हाला 0 ते 3 च्या स्केलवर रेट करायचे आहे. जर तुमचे उत्तर 0 असेल, तर याचा अर्थ ते कारण नाही. जर उत्तर 3 असेल, तर ते एक मोठे कारण आहे. या प्रश्नांमुळे तुम्हाला पॉर्न पाहण्याची मुख्य कारणे काय आहेत हे समजण्यास मदत होईल.

पॉर्न आणि नातेसंबंध: खरे नुकसान काय आहे?

संशोधनातून असे दिसून येते की पॉर्नोग्राफी स्वतःच हानिकारक नाही. अनेक जोडपी एकत्र पॉर्न पाहतात, परंतु यामुळे त्यांच्या नात्याला कोणतेही नुकसान होत नाही. समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा-

• 
• 
• 
• 
• 
• 

• गोपनीयता- व्यक्ती आपली पॉर्न पाहण्याची इच्छा आणि सवय दुसऱ्या जोडीदारापासून लपवतो. त्याबद्दल भीती, लाज वाटून घेतो.
• लैंगिक इच्छा जुळत नसणे- असमान लैंगिक इच्छांबद्दल आपापसात बोलण्याऐवजी व्यक्ती पॉर्नचा आधार घेतो.
• लैंगिक आवडींबद्दल बोलले नसणे- आपल्या लैंगिक आवडींबद्दल अपराधीपणा किंवा लाज वाटणे. याबद्दल आपापसात बोलण्याऐवजी व्यक्ती पॉर्नचा आधार घेतो.

या कारणांमुळे पॉर्नचा नात्यावर नकारात्मक परिणाम होऊ शकतो. तपशील खालील ग्राफिकमध्ये पहा–

लोक पॉर्न का पाहतात?

पॉर्न पाहण्यामागे एकटेपणापासून ते ताण आणि कंटाळा येण्यापर्यंत अनेक कारणे असू शकतात. पॉर्न या सर्व समस्यांना सामोरे जाण्यासाठी एक कोपिंग मेकॅनिझम असू शकते. ही स्वतःमध्ये कोणतीही समस्या नाही. ही समस्या तेव्हा बनते, जेव्हा पॉर्न हा एकमेव कोपिंग मेकॅनिझम बनतो. याशिवाय, आपल्या मानसिक आणि भावनिक समस्यांना सामोरे जाण्यासाठी आपल्याकडे दुसरे कोणतेही साधन नसेल.

पॉर्न व्यसनावर काय उपचार आहेत?

या समस्येची समज आणि तिच्या उपचाराचे हे टप्पे आहेत-

1. समस्येचे मूल्यांकन

• पॉर्न वापराच्या पद्धती समजून घेणे.
• ट्रिगर्स ओळखणे.
• त्याची भावनिक कारणे ओळखणे.
• नात्यातील गतिशीलता पाहणे.

2. मनोशिक्षण

हे समजून घेणे की-

• ही सवय कशी लागते.
• लाज आणि दबाव पॉर्न पाहण्याची इच्छा कशी वाढवतात.

3. संज्ञानात्मक वर्तणूक थेरपी (CBT)

CBT या गोष्टींमध्ये उपयुक्त ठरते-

• समस्या ओळखणे.
• अवास्तविक विचार आणि अपेक्षांशी सामना करणे.
• इतर सामना करण्याच्या पद्धती (coping mechanisms) विकसित करण्यास मदत करणे.

4. कामुक संघर्षाशी सामना करणे

• लैंगिक कल्पनांना दोष न देणे.
• त्याची कारणे ओळखणे.
• ते सुरक्षित आणि नैतिक बनवण्यासाठी मदत करणे.

5. वर्तणुकीचे नियमन (दबावणे नाही, नियमन करणे)

• मर्यादा निश्चित करणे.
• ट्रिगरशी संबंधित साधने देणे.

चार आठवड्यांची स्वयं-नियमन योजना

ध्येय: भीती, लाज दूर करणे, अधिक विचारपूर्वक निर्णय घेणे, सवयीचे नियमन करणे

टीप: ही सवय सोडवण्याची किंवा पॉर्न पाहणे बंद करण्याची योजना नाही. ही फक्त त्याचे नियमन करण्याची योजना आहे.

आठवडा 1

जागरूकता आणि स्थिरीकरण

फोकस: फक्त पाहणे, बदलण्याचा प्रयत्न न करणे.

दैनंदिन कार्ये:

• तुमच्या पॉर्न वापराचा मागोवा घ्या: किती वेळ, कधी, का पाहिले. तेव्हा मूड कसा होता, ट्रिगर काय होता इत्यादी.
• शीर्ष 3 ट्रिगर ओळखा (उदा. एकटेपणा, ताण, लैंगिक निराशा).
• झोपण्याची आणि उठण्याची एक वेळ निश्चित करा.
• रोज एक ग्राउंडिंग ॲक्टिव्हिटी करा (चालणे, शॉवर घेणे, श्वासोच्छ्वास व्यायाम करणे).

नियम:

“मी स्वतःला जज करत नाहीये. मी फक्त पाहत आणि समजून घेत आहे.”

आठवडा 2

वर्तणुकीची साखळी तोडणे

ध्येय: इच्छा दाबून ठेवणे नाही, फक्त थोडे पुढे ढकलणे.

साधने:

• जेव्हाही इच्छा होईल, तेव्हा ती फक्त 10 मिनिटांसाठी पुढे ढकलणे.
• जर 10 मिनिटांनंतरही इच्छा कायम राहिली, तर जाणीवपूर्वक निवड करणे.
• फक्त एकदा पॉर्न पाहण्याच्या वेळेत दुसरी कोणतीतरी क्रिया करणे. जसे की-

1. व्यायाम
2. एखाद्या मित्राला मेसेज किंवा कॉल करणे.

स्वतःला हे प्रश्न विचारणे:

“मला या क्षणी खरोखर काय करायचे आहे?”

आठवडा 3

खऱ्या कारणांवर लक्ष केंद्रित करणे

ध्येय: गरजांवर, वर्तनावर नाही.

या गोष्टींवर काम करणे:

• लैंगिक निराशा – स्वतःशी आणि जोडीदाराशी प्रामाणिकपणे बोलणे
• भावनिक नियमन- अशा गैर-लैंगिक कामांची यादी तयार करणे, ज्यामुळे तुमचे मन प्रसन्न होते, आनंद मिळतो.
• लाज- स्वतःला एक सहानुभूतीपूर्ण पत्र लिहिणे. आपल्या लज्जा आणि भीतीबद्दल सहानुभूतीने बोलणे.
• पोर्न-मुक्त दिवस – आठवड्यातून किमान दोन दिवस पोर्न-मुक्त ठेवण्याचा प्रयत्न करणे. सक्ती करू नका, योजना करा.
• गैर-लैंगिक क्रियाकलाप – असा कोणताही गैर-लैंगिक क्रियाकलाप करणे, ज्यामुळे आनंद मिळतो.

आठवडा ४

एकत्रीकरण आणि भविष्यातील नियोजन

ध्येय: असे संतुलन निर्माण करणे, जे दीर्घकाळ टिकेल.

कार्य:

• जे ट्रिगर्स अजूनही अस्तित्वात आहेत, ते ओळखणे.
• हे ठरवणे की- “माझ्या आयुष्यात पॉर्नची काय भूमिका आहे?”
• माझ्या मूल्यांचे आणि नात्यांचे संरक्षण करणाऱ्या कोणत्या मर्यादा आहेत.
• स्वतःसाठी एक रिलॅप्स योजना तयार करणे. जर सवय पुन्हा लागली तर तुम्ही काय कराल. घाबरू नका, योजना तयार करून कृती करा. जसे की:

1. जर पॉर्नचे व्यसन पुन्हा लागले तर मी घाबरणार नाही.
2. मी याबद्दल विचार करेन आणि पुन्हा पहिल्या आठवड्यापासून यावर काम सुरू करेन.
3. मी हार मानून पुन्हा या चक्रात अडकणार नाही.

व्यावसायिक मदतीची कधी गरज आहे?

तुम्हाला खालील समस्या असल्यास मदत घ्या:

• तुम्हाला असे वाटते की तुम्ही प्रयत्न करूनही स्वतःला कोणत्याही प्रकारे नियंत्रित करू शकत नाही.
• पोर्नने पूर्णपणे वास्तविक जवळीक (इंटिमेसी) ची जागा घेतली आहे. तुम्ही वास्तविक नातेसंबंध निर्माण करण्यास पूर्णपणे अक्षम आहात.
• भीती, लाज आणि गुप्तता तुमच्या आत्मसन्मानावर भारी पडली आहे.
• पोर्न कंटेंट किंवा त्यामुळे होणारी अस्वस्थता सतत वाढत आहे.

शेवटची गोष्ट

पॉर्नोग्राफी क्वचितच खरी समस्या असते. ती अनेकदा अपूर्ण गरजा, न सुटलेले संघर्ष, लाज किंवा शांततेचे प्रतिबिंब असते. मी तुम्हाला वर जे काही सल्ले दिले आहेत, त्यांचा उद्देश तुम्हाला ‘शुद्ध’ किंवा ‘पॉर्न-मुक्त’ बनवणे हा नाही. उद्देश फक्त एवढाच आहे की तुम्ही स्वतःशी अधिक प्रामाणिक व्हावे, तुमचे निर्णय अधिक संयमित आणि संतुलित असावेत. पॉर्न व्यसनामागे लपलेल्या खऱ्या कारणांवर लक्ष दिल्यास, पॉर्नोग्राफी पाहण्याची इच्छा आपोआपच कमी होते.