53 मिनिटांपूर्वी
- लिंक कॉपी करा
प्रश्न- मी पाटणाचा रहिवासी आहे. माझी 13 वर्षांची मुलगी सातवीत शिकते. गेल्या काही काळापासून ती तिच्या गृहपाठ आणि प्रकल्पांसाठी AI साधनांचा वापर करू लागली आहे. तिला काहीही विचारायचे किंवा जाणून घ्यायचे असल्यास, ती थेट चॅट जीपीटीला विचारून उत्तर कॉपी करते. स्वतः विचार करणे किंवा कष्ट करणे टाळू लागली आहे. मला वाटते की, ती आता यावरच अवलंबून झाली आहे. आम्हाला भीती वाटते की यामुळे तिची विचार करण्याची आणि समजून घेण्याची क्षमता तसेच शिकण्याची क्षमता कमी होऊ नये. आम्ही काय करावे?
तज्ज्ञ: डॉ. अमिता श्रृंगी, मानसशास्त्रज्ञ, कुटुंब आणि बाल समुपदेशक, जयपूर
उत्तर- तुमची चिंता अगदी योग्य आहे. आजच्या काळात आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI) मुलांच्या अभ्यासाचा आणि दैनंदिन जीवनाचा भाग बनले आहे. त्यामुळे मुलांनी AI साधनांचा वापर करणे स्वाभाविक आहे. पण त्यांना त्याचा योग्य वापर शिकवणे महत्त्वाचे आहे.
- जर AI साधनांचा योग्य वापर केला, तर ते शिकण्यासाठी एक उत्तम माध्यम बनू शकते.
- पण समस्या तेव्हा निर्माण होते, जेव्हा मूल पूर्णपणे यावर अवलंबून राहते.
- यामुळे त्याची विचार करण्याची, समजून घेण्याची आणि समस्या सोडवण्याची क्षमता कमी होऊ लागते.
AI चा योग्य वापर शिकवणे महत्त्वाचे
तुम्ही सांगितले की तुमची मुलगी अभ्यासात चांगली आहे. पण आता ती मेहनतीपासून वाचण्यासाठी थेट AI साधनांकडून उत्तरे घेऊ लागली आहे. हे अवलंबून राहण्याचे एक लक्षण आहे. पण तुम्ही योग्य वेळी ते लक्षात घेतले आहे. त्यामुळे काळजी करण्याची गरज नाही. याला समजूतदारपणे आणि सहजपणे हाताळता येते.
लक्षात ठेवा, AI एक महत्त्वाचे तंत्रज्ञान आहे आणि पुढे त्याचा वापर वाढेल. त्यामुळे पालकांचा उद्देश तिला AI पासून दूर ठेवणे हा नसून, योग्य वापर शिकवणे हा असावा.
मुलांना AI टूल्स का मजेदार वाटतात?
- या वयात मुले नैसर्गिकरित्या जलद, सोप्या आणि मनोरंजक गोष्टींकडे आकर्षित होतात. AI या गरजा एकाच वेळी पूर्ण करतो.
- आधी उत्तरांसाठी पुस्तके वाचावी लागत होती किंवा अनेक ठिकाणी पडताळणी करावी लागत होती. आता AI काही सेकंदात उत्तर देतो.
- यामुळे मुलांना त्वरित समाधान मिळते, जे त्यांना वारंवार याचा वापर करण्यास प्रवृत्त करते.
- AI साधने उत्सुकता त्वरित शांत करतात.
मानसिकदृष्ट्या हे आकर्षण स्वाभाविक आहे. परंतु योग्य दिशा न मिळाल्यास ही सवय हळूहळू अवलंबित्व बनू शकते. त्यामुळे पालकांची भूमिका येथे अत्यंत महत्त्वाची ठरते. मुलांच्या AI साधनांकडे आकर्षित होण्याची अनेक कारणे आहेत-
मुलांच्या AI साधनांकडे आकर्षित होण्याची अनेक कारणे आहेत-
AI चा वापर करणे चुकीचे नाही, पण जेव्हा ते अवलंबित्व बनते, तेव्हाच समस्या वाढते.
AI वरील अवलंबित्वाचा मुलावर परिणाम
- AI साधनांवर जास्त अवलंबित्व मुलाच्या शिकण्याच्या नैसर्गिक प्रक्रियेवर परिणाम करू शकते.
- जेव्हा मूल प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर स्वतः विचार न करता थेट AI कडून घेते, तेव्हा त्याची समज आणि बुद्धी कमकुवत होऊ लागते.
- मानसिकदृष्ट्या आपला मेंदू ‘यूज इट ऑर लूज इट’ (वापरा किंवा गमावा) या तत्त्वावर कार्य करतो.
- म्हणजेच, जितका आपण विचार करतो, समजून घेतो आणि समस्या सोडवतो, तितकाच मेंदू तीक्ष्ण आणि सक्रिय होतो. पण जेव्हा ही प्रक्रिया कमी होऊ लागते, तेव्हा हळूहळू विचार करण्याची, समजून घेण्याची आणि विश्लेषण करण्याची क्षमता कमकुवत होऊ शकते.
- याव्यतिरिक्त, AI वरील अवलंबित्वामुळे मुलामध्ये संयमाची कमतरता, लवकर हार मानण्याची सवय आणि कॉपी-पेस्ट लर्निंगसारख्या सवयी येऊ शकतात.
- या सवयी पुढे जाऊन मुलाच्या अभ्यासावर आणि व्यक्तिमत्त्वावर दोन्हीवर परिणाम करतात.
मुलांवर AI चे नकारात्मक परिणाम ग्राफिकमध्ये पाहा-
मुलाला AI चा योग्य वापर कसा शिकवावा?
पालकांनी मुलाला समजावून सांगावे की, AI हे एक लर्निंग टूल आहे, जे त्यांच्या अभ्यासात आणि समजात सुधारणा करण्यास मदत करू शकते. पण ते कधीही शिक्षक किंवा त्यांच्या स्वतःच्या मेंदूचा पर्याय बनू शकत नाही.
- मुलांना सांगा की जेव्हा ते स्वतः विचार करतात, प्रश्न विचारतात, वेगवेगळ्या शक्यता समजून घेतात आणि चुका करून त्यातून शिकतात.
- त्यामुळे हे महत्त्वाचे आहे की AI चा वापर केवळ मार्गदर्शक किंवा मदतीसाठी केला जावा, शॉर्टकट म्हणून नाही.
- प्रश्न किंवा गृहपाठात आधी स्वतः प्रयत्न करण्यासाठी प्रोत्साहित करा. जेव्हा कुठे अडकेल, तेव्हाच AI ची मदत घ्यायला सांगा.
- AI कडून मिळालेले उत्तर थेट वापरण्याऐवजी ते वाचून समजून घेणे आणि स्वतःच्या शब्दांत लिहायला सांगा.
- गृहपाठ किंवा अभ्यासादरम्यान AI चा कधी आणि किती वापर करायचा आहे, यासाठी स्पष्ट नियम बनवा.
- दिवसाचा काही वेळ असा निश्चित करा, जेव्हा मूल कोणत्याही डिजिटल मदतीशिवाय स्वतः अभ्यास आणि सराव करेल.
- मुलाला सांगा की AI कडून चांगले उत्तर मिळवण्यासाठी योग्य आणि स्पष्ट प्रश्न विचारणे हे देखील एक कौशल्य आहे.
- AI नेहमी 100% बरोबर नसते. त्यामुळे पुस्तक, शिक्षक किंवा इतर स्त्रोतांकडून माहिती पडताळून पाहण्यास शिकवा.
- AI च्या योग्य वापरासाठी पालक ग्राफिकमध्ये दिलेल्या काही सोप्या पद्धती वापरू शकतात.
AI च्या योग्य वापरासोबत मुलांमध्ये सर्जनशील विचार विकसित करणे देखील महत्त्वाचे आहे.
मुलांमध्ये सर्जनशील विचार कसे विकसित करावे?
पालकांनी मुलाच्या प्रयत्नांचे आणि विचार करण्याच्या प्रक्रियेचे कौतुक केले पाहिजे. तुम्ही तुमच्या मुलांना सांगू शकता की त्यांनी आधी स्वतः प्रश्न सोडवण्याचा प्रयत्न करावा आणि नंतर AI सोबत तिच्या उत्तराची तुलना करावी. यामुळे तिला दोन फायदे होतील-
- ती स्वतः विचार करू शकेल.
- AI कडून नवीन माहिती देखील शिकू शकेल.
याशिवाय, मुलीला अशा ॲक्टिव्हिटीजमध्ये (उपक्रमांमध्ये) सामील करा, ज्यामुळे तिची कल्पनाशक्ती आणि सर्जनशीलता वाढेल. हे ग्राफिकमध्ये (चित्रात) पाहा-
मुलांशी संवाद साधणे महत्त्वाचे
- या वयात मुलांशी संवाद साधणे खूप महत्त्वाचे असते.
- जर पालकांनी थेट “AI वापरू नकोस” असे म्हटले, तर मूल चिडचिडे होऊ शकते.
- त्यामुळे, तुम्ही तुमच्या मुलांशी संवाद साधा आणि त्यांना विचारा की ‘त्यांना AI मध्ये काय आवडते’, ‘ते त्याचा वापर का करता’.
- जेव्हा मुल मोकळेपणाने आपले विचार व्यक्त करेल, तेव्हा तुम्ही त्यांचे विचार समजून घ्याल.
- तुम्ही त्यांना समजावून सांगू शकता की AI ची मदत घेणे ठीक आहे, पण शिकणे खूप महत्त्वाचे आहे.
- लक्षात ठेवा, AI च्या वापरासोबत संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे.
शेवटी मी हेच सांगेन की, तुम्ही तुमच्या मुलीला समजावून सांगा की AI हे एका ‘टॉर्च’सारखे आहे, जे मार्ग दाखवू शकते, पण चालावे तिला स्वतःलाच लागते. जेव्हा तिला समजेल की AI हे फक्त एक मदतनीस साधन आहे. तिला स्वतःच्या विचारशक्तीसाठी मेहनत आणि जिज्ञासा कायम ठेवावी लागेल, तेव्हाच ती तंत्रज्ञानाचा संतुलित आणि योग्य वापर करायला शिकेल.
