गुरुवार, 11 जून रोजी अधिक ज्येष्ठ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी आहे. याला परमा, पुरुषोत्तमी किंवा कमला एकादशी असेही म्हणतात. अधिक महिन्यात येत असल्यामुळे हे व्रत तीन वर्षांतून एकदा येते. आता हे व्रत 9 एप्रिल 2029 रोजी येईल.

धार्मिक मान्यता आहे की या व्रताने पाप, दुःख आणि दारिद्र्य दूर होते. या दिवशी भगवान विष्णू-लक्ष्मीची पूजा, व्रत, दान, जप, भजन आणि रात्री जागरण केले जाते.

भविष्योत्तर पुराणातील एकादशी माहात्म्य नावाच्या अध्यायात या व्रताचा उल्लेख केला आहे. वैष्णव परंपरेत प्रचलित कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने धर्मराज युधिष्ठिराला अधिक मासातील कृष्ण पक्षातील या एकादशीचे नाव, विधी आणि महत्त्व सांगितले होते. कथेनुसार कौण्डिन्य ऋषींनी सुमेधा ब्राह्मण आणि त्यांची पत्नी पवित्रा यांना हे व्रत करण्याची सल्ला दिली होती.

भगवान विष्णूंच्या पुरुषोत्तम रूपाची पूजा सकाळी स्नान करून भगवान विष्णूंसमोर व्रताचा संकल्प करावा. या दिवशी भगवान विष्णूंच्या पुरुषोत्तम रूपाची पूजा करण्याचा विधी आहे. या रूपात देवाला चार भुजा असतात. ज्यांच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि पद्म असतात.

पूजेमध्ये दिवा, धूप, फुले, तुळस आणि नैवेद्य अर्पण करा. दिवसभर संयम पाळा. आरोग्याची काळजी घेऊन फलाहार किंवा निर्जल उपवास करता येतो. संध्याकाळी विष्णु सहस्रनाम, गीता, एकादशी कथा किंवा भगवान विष्णूंच्या मंत्रांचा जप करा. रात्री भजन-कीर्तन आणि जागरणाचे महत्त्वही सांगितले आहे. द्वादशीला पारण करा आणि गरजूंना दान द्या.

सुमेधा-पवित्राची कथा: कौंडिण्य ऋषींनी सांगितला कमला एकादशी व्रताचा विधी

काम्पिल्य नगरात सुमेधा नावाचा ब्राह्मण आणि त्याची पत्नी पवित्रा राहत होते. दोघे खूप गरीब होते, पण धर्म आणि अतिथी सेवेत त्यांनी कधीच कमीपणा येऊ दिला नाही. गरिबीने त्रस्त होऊन सुमेधाने परदेशात जाण्याचा विचार केला, पण पवित्रा म्हणाली की नशीब आणि मागील कर्मांचे फळ घरी राहून धर्मानेच बदलेल. काही काळानंतर कौण्डिन्य ऋषी त्यांच्या घरी आले. दोघांनी आपल्या क्षमतेनुसार ऋषींची सेवा केली. पवित्राने त्यांना दारिद्र्य दूर करण्याचा उपाय विचारला. ऋषी म्हणाले की, अधिक मासातील कृष्ण पक्षातील परमा एकादशीचे व्रत करा. या दिवशी भगवान विष्णूची पूजा, व्रत, दान आणि जागरण केल्याने दुःख, पाप आणि दारिद्र्य दूर होते. सुमेधा आणि पवित्राने श्रद्धेने हे व्रत केले. यानंतर त्यांच्या जीवनात बदल झाला. कथेनुसार, एका राजकुमाराने त्यांना सुंदर घर आणि जीवन जगण्यासाठी गाव दिले. दोघांनी जीवनात सुख अनुभवले आणि शेवटी भगवान विष्णूंच्या लोकाला प्राप्त झाले.

सर्वात आधी कुबेर, नंतर राजा हरिश्चंद्रांनी हे व्रत केले होते कथेत मुख्यतः सुमेधा आणि पवित्रा यांनी हे व्रत केल्याचे सांगितले आहे. तरीही कौंडिन्य ऋषी या व्रताचे महत्त्व सांगताना कुबेर आणि राजा हरिश्चंद्र यांचेही उदाहरण देतात. कथेनुसार, कुबेराने या व्रताच्या प्रभावाने धनाध्यक्ष पद प्राप्त केले आणि हरिश्चंद्रांनीही कठीण काळात या व्रतामुळे सुख मिळवले. परंतु श्रीकृष्णांनी परमा एकादशीची जी कथा युधिष्ठिराला सांगितली, त्यानुसार सुमेधा-पवित्रा यांनी हे व्रत केले होते.