सातव्या शतकातील एक किस्सा आहे. एका रात्री मालाबारचे राजा चेरामन यांना स्वप्न पडले. त्यांनी पाहिले की आकाशात चंद्राचे दोन तुकडे झाले आहेत.

दुसऱ्या दिवशी राजाने दरबारात ज्योतिष्यांना बोलावले आणि स्वप्न समजून घेण्याचा प्रयत्न केला, पण ते समाधानी झाले नाहीत. तेव्हाच अरबमधून काही मुस्लिम व्यापारी त्यांना भेटायला आले. राजाने त्यांना आपल्या स्वप्नाबद्दल सांगितले.

व्यापाऱ्यांनी राजाला मक्का-मदिना येथील पैगंबर मोहम्मद यांच्याबद्दल सांगितले आणि म्हणाले की हा त्यांचाच चमत्कार असेल. राजा म्हणाला, ‘मला पैगंबरांना भेटायचे आहे.’

हे ऐकून मुस्लिम व्यापारी खूप आनंदी झाले आणि मक्का-मदिना जाण्याची तयारी करू लागले. राजानेही आपल्या दरबाऱ्यांकडे राज्याचा कारभार सोपवला. यानंतर राजा, व्यापाऱ्यांसोबत समुद्राच्या मार्गाने जहाजातून मक्कासाठी निघाले.

मक्का-मदिना येथे पोहोचल्यावर राजा पैगंबर मोहम्मद यांना भेटले. काही काळ त्यांच्यासोबत राहिले. त्यांनी येथे असलेल्या जगातील पहिल्या मशिदीत ‘अल-हरम’ मध्ये भेट दिली. पैगंबरांकडून प्रभावित होऊन राजा चेरामन यांनी इस्लाम धर्म स्वीकारला आणि मुस्लिम बनले. पैगंबरांनी त्यांना नवीन नाव दिले- ‘ताजुद्दीन’. म्हणजे ‘धर्माचा मुकुट’.

राजा चेरामन आपल्या देशात परतण्यासाठी जमिनी मार्गाने निघाले. पण वाटेतच त्यांची तब्येत बिघडली. ओमानला पोहोचताच त्यांचे निधन झाले.

आजारादरम्यान राजाला आधीच कळले होते की ते वाचणार नाहीत. त्यामुळे त्यांनी एक पत्र लिहिले आणि इस्लामिक विद्वान मलिक बिन दीनार यांच्याकडे सोपवले. दीनार काही काळानंतर मालाबारला पोहोचले. त्यांनी राजा चेरामनच्या अधिकाऱ्यांकडे ते पत्र सोपवले.

पत्रात राजाचा आदेश होता- ‘कोडंगलूरमधील एका ओसाड पडलेल्या बौद्ध विहाराच्या जागी मशीद बांधली जावी.’

अधिकारी आणि दीनार यांनी राजाच्या नावाने 629 ईस्वी मध्ये चेरामन जुमा मशीद बांधली. म्हणजे, आजपासून 1400 वर्षांपूर्वी एका हिंदू राजाने केरळमध्ये भारताची पहिली आणि जगातील दुसरी मशीद बांधली होती आणि येथूनच केरळमध्ये इस्लाम धर्म पसरला.

सध्या केरळमध्ये निवडणुका आहेत आणि येथील 140 पैकी 32 जागांवर मुस्लिम आमदार आहेत. येथील 26.5% लोकसंख्या मुस्लिम आहे. म्हणजे, केरळच्या निवडणुकीत मुस्लिम एक महत्त्वाची कडी आहेत.

आज या कथेत आपण भारताच्या याच पहिल्या मशिदीची कहाणी जाणून घेऊया…

केरळमधील चेरामन जुमा मशीद ही भारतातील पहिली मशीद आहे, जी 629 ईस्वी मध्ये बांधली गेली होती.

हिंदू राजाने पैगंबरांना आल्याचे लोणचे दिले

चेरामन जुमा मशिदीचे उपाध्यक्ष बशीर हे देखील हिंदू राजा चेरामनने मशीद बांधल्याची आणि पैगंबर मोहम्मद यांना भेटल्याची हीच कथा सांगतात. राजाच्या या प्रवासाचा उल्लेख अरबी हस्तलिखित ‘किस्सत शकरवती फार्माद’ मध्येही आढळतो, ज्याला ‘महान चेरा शासकाची कथा’ मानले जाते.

त्रावणकोर राजवंशाच्या राज्याभिषेक परंपरेतही चेरामनच्या मक्का-मदिना प्रवासाचे पुरावे आहेत. राज्याभिषेकात एक वाक्य बोलले जात असे – ‘जोपर्यंत मक्का गेलेले काका परत येत नाहीत, तोपर्यंत मी ही तलवार माझ्याकडे ठेवीन.’ येथे काका राजा चेरामन यांना संबोधले आहे.

राजाची पैगंबरांशी भेट झाल्याचा आणखी एक रंजक किस्सा आहे. पैगंबरांसोबत राहणारे इस्लामिक विद्वान अबू सईद अल खुदरी यांनी त्यांच्या ‘अल मुस्तदरक’ या पुस्तकात याचा उल्लेख केला आहे- ‘भारतातील एका राजाने पैगंबर मोहम्मद यांना एक मर्तबान, म्हणजेच चिनी मातीचे भांडे भेट दिले. यात आल्याचे लोणचे होते. पैगंबरांनी ते त्यांच्या साथीदारांमध्ये वाटले आणि मलाही एक तुकडा खायला मिळाला.’

इस्लामपूर्वी ख्रिश्चन धर्म केरळमध्ये पोहोचला

• सुमारे दोन हजार वर्षांपूर्वी रोमन व्यापाऱ्यांना हे कळले की, जूनमध्ये जर एखादी नाव लाल समुद्रातून निघाली, तर भारताकडे वाहणारे वारे तिला फक्त 6 आठवड्यांत मलबार किनारपट्टीवर पोहोचवतात. यापूर्वी हाच प्रवास अनेक महिन्यांत पूर्ण होत असे.
• डिसेंबर येईपर्यंत वारे दिशा बदलत असत आणि भारतातून अरबांकडे वाहू लागत असत.

• व्यापाऱ्यांना आपल्या देशात परत येण्यासाठी 3 महिने वाट पाहावी लागली. याच प्रतीक्षेत अनेक व्यापाऱ्यांनी इथेच वस्ती करायला सुरुवात केली. स्थानिक लोकांशी संबंध जोडले. त्यांची धार्मिक श्रद्धाही रुजू लागली. म्हणजेच ख्रिश्चन धर्म पसरू लागला.
• काही वर्षांनंतर 52 इसवी सन मध्ये केरळमध्ये पहिले चर्च ‘सेंट थॉमस सायरो मालाबार चर्च’ बांधले गेले, जे आजच्या त्रिशूर जिल्ह्यात आहे.

मान्सूनच्या वाटेने केरळमध्ये पोहोचला इस्लाम

• ७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला पैगंबर मोहम्मद यांनी अरबमध्ये इस्लाम धर्माची सुरुवात केली. हळूहळू तो जगाच्या अनेक भागांपर्यंत पोहोचला.
• भारतातही इस्लाम पोहोचला, पण घोड्यावर स्वार होऊन नाही, तर समुद्राच्या मार्गाने, बोटीतून बसून पहिल्यांदा भारतात आला. जसा ख्रिश्चन धर्म भारतात पोहोचला.
• इतिहासकार सेबेस्टियन प्रेंज या प्रक्रियेला ‘मान्सून इस्लाम’ म्हणतात. त्यांच्या मते, हा तो इस्लाम होता जो तलवारीने नाही, तर वाऱ्यांच्या, व्यापाराच्या आणि नात्यांच्या आधाराने पसरला.

नावेतून प्रवास करत मुस्लिम व्यापारी अरबमधून केरळमध्ये पोहोचले.

• 
• 
• 
• 
• 
• 

• खरं तर, केरळच्या मलबार किनारपट्टीवर मुस्लिम व्यापारी येऊ लागले. येथे ते व्यापार करत आणि काही काळ थांबत. हळूहळू ते येथे नातेसंबंधही जोडू लागले आणि स्थायिक होऊ लागले.
• येथे तयार झालेल्या नवीन समुदायाला आज मपिल्ला म्हटले जाते. मपिल्ला हा शब्द ‘महा’ आणि ‘पिल्ला’ या शब्दांपासून बनला आहे असे मानले जाते, ज्याचा अर्थ ‘सन्माननीय पाहुणा’ किंवा ‘जावई’ असा होतो.

मुस्लिम महिलाही घालतात मंगळसूत्र

• उत्तर मलबारमध्ये राहणाऱ्या मपिल्ला समाजात ‘मरुमक्कथयम’ म्हणजेच मातृसत्ताक व्यवस्था होती, जिथे कुटुंब आणि वारसा हक्काचा निर्णय महिलेच्या वंशावरून होत असे.
• ‘तरावड’ म्हणजेच वडिलोपार्जित घराचा प्रमुख ‘करणवर’ असे, जो सहसा मामा असायचा. लग्नानंतरही महिला आपल्या माहेरीच राहत असे, तर तिचा पती पाहुण्यासारखा ये-जा करत असे.
• हळूहळू मपिल्ला समाजाने काही स्थानिक परंपरा स्वीकारल्या, ज्या आजही कायम आहेत. येथे मुस्लिम महिला मंगळसूत्र घालतात. लग्नाच्या वेळी ‘कबूल’ म्हणण्याची प्रथाही नाही.
• निकाहच्या एक दिवस आधी काझी मुलीच्या घरी जाऊन तिची संमती घेतो. निकाहच्या दिवशी फक्त नवरदेव आणि वधूचे कुटुंब समोरासमोर असतात.
• वधूचे वडील म्हणतात की, मी माझ्या मुलीचा इतक्या मेहरच्या बदल्यात अमुक व्यक्तीशी निकाह लावून देत आहे, वर म्हणतो की, इतक्या मेहरच्या बदल्यात मी तुमच्या मुलीचा स्वीकार करतो. यानंतर दुआ (प्रार्थना) होते. अशा प्रकारे लग्न होते.

2018 मध्ये काँग्रेस खासदार शशी थरूर केरळमधील एका मुस्लिम जोडप्याच्या लग्नाला गेले होते. त्यांनी हा फोटो सोशल मीडियावर पोस्ट करताना लिहिले, ‘केरळमधील मुस्लिम महिलाही हिंदूंप्रमाणे मंगळसूत्र घालतात.’

• मुस्लिम महिला सहसा बुरखा घालत नाहीत. मात्र, त्या हिजाबमध्ये किंवा डोक्यावर ओढणी घेऊन असतात. त्या दुकानेही चालवतात आणि रात्री एकट्या ये-जा करू शकतात.
• जसे उत्तर भारतात मुलांच्या शिक्षणाची सुरुवात एका संस्काराने होते, तसेच येथेही एक परंपरा आहे. गैर-मुस्लिम मुले देखील शाळा सुरू करण्यापूर्वी चेरामन मशिदीत येऊन इमामांचे आशीर्वाद घेतात. याला विद्यारंभम म्हणतात.
• अरक्कल कुटुंब केरळमधील पहिले मुस्लिम राजवंश आहे. यात पुरुषांपेक्षा जास्त महिला शासक झाल्या आहेत. उदा. 1921-31 पर्यंत सुलतान आयशा बीबी, 1946-57 पर्यंत सुलतान आदिराज मरियम्मा बीबी, 1957-80 पर्यंत सुलतान अमीना बीबी, 1998-06 पर्यंत सुलतान आयशा मुत्थु…।

घोड्यांवर स्वार होऊन मुस्लिम उत्तर भारतात पोहोचले

• जसे दक्षिण भारतात इस्लाम समुद्राच्या मार्गाने व्यापाराच्या उद्देशाने आला, तसे उत्तर भारतात झाले नाही. येथे इस्लाम घोड्यांवर स्वार झालेल्या सैन्यांद्वारे आणि युद्धांद्वारे आला.
• इतिहासकार रिचर्ड ईटन त्यांच्या ‘द राइज ऑफ इस्लाम अँड बेंगॉल फ्रंटियर’ या पुस्तकात ‘कॅव्हलरी इस्लाम’चा सिद्धांत मांडतात. यानुसार, हा असा इस्लाम होता, जो घोडदळ सैन्यांसोबत पुढे सरकला.
• 8व्या शतकाच्या सुरुवातीला इराकचे गव्हर्नर हज्जाज यांनी दोन सेनापतींना वेगवेगळ्या दिशांना पाठवले. एक ईशान्येकडे आणि दुसरा आग्नेयेकडे.
• आग्नेय दिशेने पाठवलेला सेनापती मुहम्मद बिन कासिम होता. त्याचे ध्येय केवळ विजय मिळवणे नव्हते, तर सत्तेवर कब्जा करणे देखील होते.
• सन 711 मध्ये मुहम्मद बिन कासिम सुमारे 15 हजार घोडदळासह सिंधच्या सीमेवर पोहोचला. तेथील राजा दाहिरशी त्याने युद्ध केले.
• सिंधच्या युद्धात राजा दाहिरचा मृत्यू झाला. यासोबतच इस्लामिक राजवटीने भारतीय उपखंडात आपली पहिली उपस्थिती नोंदवली आणि येथूनच उत्तर भारतात इस्लामने आपली मुळे रोवली.

उत्तर भारतात आलेल्या मुस्लिमांनी तलवार आणि तोफेच्या बळावर सत्ता मिळवली.

भारतातील पहिल्या मशिदीचा केरळच्या राजकारणावर परिणाम

• चेरामन जुमा मशिदीचा प्रभाव आजही केरळच्या राजकारण, समाज आणि व्यवसायात दिसतो. राज्याच्या लोकसंख्येत ५५% हिंदू, २६.५% मुस्लिम आणि १८.४% ख्रिश्चन आहेत.
• या संयोजनामुळे येथील राजकारण काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील युनायटेड डेमोक्रॅटिक फ्रंट म्हणजेच UDF आणि डाव्यांच्या लेफ्ट डेमोक्रॅटिक फ्रंट म्हणजेच LDF यांच्यात दोलायमान असते.
• १९८२ पासून भाजप येथे निवडणूक लढवत आहे. पण काही विशेष यश मिळवू शकलेली नाही. २०१६ मध्ये एक विधानसभा जागा आणि २०२४ मध्ये एक लोकसभा जागा जिंकू शकली. मतांचा वाटा जेमतेम १६% पर्यंत पोहोचला.
• ज्या कोडंगलूर परिसरात चेरामन जुमा मशीद आहे, तेथे सुमारे ३०% मुस्लिम लोकसंख्या आहे. येथील १३ पैकी १२ जागांवर LDF चे वर्चस्व आहे.
• सेंटर फॉर पब्लिक पॉलिसी रिसर्चनुसार, राज्यातील 50 ते 55 जागांवर मुस्लिम मतदार निर्णायक आहेत. यापैकी 25 ते 30 जागांवर इंडियन युनियन मुस्लिम लीगचे उमेदवार उभे राहतात. 2021 मध्ये मुस्लिम लीगचे 15 उमेदवार जिंकले होते.
• केंब्रिज विद्यापीठाच्या मॉडर्न एशियन स्टडीज या मासिकातील एका लेखानुसार, ‘केरळमध्ये भाजप-संघाचे लक्ष केवळ निवडणुका जिंकण्यावर नाही, तर दीर्घकालीन सामाजिक आणि सांस्कृतिक बदलांवर आहे. राज्यात सुमारे 45% लोकसंख्या मुस्लिम किंवा ख्रिश्चन आहे. यामुळेच भाजप-संघ येथे हिंदुत्वाचे वातावरण निर्माण करून उर्वरित 55% लोकसंख्या म्हणजेच हिंदूंना एकत्र आणू इच्छितो.

उत्तर भारताप्रमाणे केरळमध्ये हिंदू-मुस्लिम राजकारण चालत नाही

• केरळमध्ये दीर्घकाळापासून द्विपक्षीय निवडणुका होत आहेत. भाजपला ही द्विपक्षीयता मोडायची आहे, पण आतापर्यंत ते अयशस्वी ठरले आहेत. याचे एक कारण मुस्लिम घटक आहे.
• राजकीय विश्लेषक सुमंत सी रमण सांगतात- ‘केरळमधील लोकांना धर्माच्या आधारावर विभागणे कठीण आहे, कारण येथे इस्लाम आक्रमक म्हणून आला नाही. येथे इस्लाम समुद्राच्या मार्गाने व्यापारासाठी आला होता.’
• तथापि, अलीकडच्या काळात मुस्लिम राजकारणात बदल झाला आहे. वीकली ओपन मॅगझिननुसार, आता बहुतेक मुस्लिम सीपीएमपासून वेगळे होऊन काँग्रेसकडे वळत आहेत. कारण त्यांना वाटते की सीपीएम हिंदूंवर लक्ष केंद्रित करत आहे.
• केरळमधील गरीब हिंदू स्वतःमध्ये आणि मुस्लिमांमध्ये अंतर पाहत आहेत. त्यांना वाटत आहे की मुस्लिमांची स्थिती चांगली आहे. त्यामुळे ते आरएसएसच्या विचारसरणीकडे वळत आहेत.
• लव्ह जिहाद, केरळ फाइल्स आणि हिजाब यांसारख्या मुद्द्यांनंतर केरळमधील शाळा-महाविद्यालयांमध्ये हिंदू-मुस्लिम राजकारण वाढत आहे. यात जेन Z वर्गातील विद्यार्थी सहभागी आहेत.