दिल्लीचे रहिवासी असलेले निवृत्त प्राध्यापक मेहरा आता एकटे नाहीत. त्यांच्या घरी 23 वर्षांचा आयटी विद्यार्थी रोहित राहतो. तो भाडे देत नाही, पण त्याऐवजी त्यांचा मोबाईल सांभाळतो, ऑनलाइन कामांमध्ये मदत करतो. सोबत जेवण करतो आणि गरज पडल्यास त्यांना रुग्णालयात घेऊन जातो. खरं तर, जपान-यूके प्रमाणेच देशातील मोठ्या शहरांमध्ये आंतरपिढी सह-निवास संस्कृती (Intergenerational Co-living Culture) विकसित होत आहे. यात एकटे राहणारे वृद्ध आपल्या घराचा एक भाग कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांना किंवा व्यावसायिक तरुणांना देतात. त्याऐवजी विद्यार्थी वृद्धांना दैनंदिन कामांमध्ये मदत करतात. डब्ल्यूएचओसह अनेक संस्थांच्या संशोधनानुसार, तरुण पिढीसोबत राहिल्याने वृद्धांचा ताण कमी होतो. मेंदू सक्रिय राहतो आणि स्मृतिभ्रंशाचा (डिमेंशियाचा) धोका कमी होतो. या देशांमध्ये सह-निवास संस्कृती वृद्धांचा आधार जपान: वृद्धांसोबत राहतात – येथे वेगाने वाढणाऱ्या वृद्ध लोकसंख्येमुळे ‘इंटरजेनरेशनल हाउसिंग’ला खूप प्रोत्साहन दिले गेले. – येथे शेअर हाऊसमध्ये तरुण आणि वृद्ध एकत्र राहतात. सरकार समर्थन करते. परिणाम: यामुळे वृद्धांना आधार आणि तरुणांना अनुभव मिळतो. नेदरलँड्स: एकत्र गेम खेळतात – येथे नर्सिंग होममध्ये विद्यार्थ्यांना मोफत राहण्याची जागा दिली जाते. – अट फक्त एवढीच की त्यांनी दरमहा वृद्धांसोबत वेळ घालवावा. गप्पा माराव्यात, एकत्र गेम खेळावेत किंवा फिरावे. परिणाम: वृद्धांमधील एकटेपणा कमी होतो, विद्यार्थ्यांमध्ये समज अधिक चांगली होते. आता देशातील अनेक मोठ्या शहरांमध्येही ही संस्कृती वेगाने ट्रेंड बनत आहे. या शहरांमध्ये सुरुवात – दिल्ली-गुरुग्राम: अनेक ज्येष्ठ नागरिक विद्यार्थ्यांना कमी भाड्याने खोली देतात. त्या बदल्यात त्यांना मोबाईलशी संबंधित डिजिटल कामांमध्ये मदत मिळते. – मुंबई: महागड्या भाड्यामुळे तरुण ‘पेइंग गेस्ट’ऐवजी सीनियर होम निवडतात. यामुळे ज्येष्ठांना सोबत आणि सुरक्षितता मिळते, तर विद्यार्थी/तरुणांना 30-50% पर्यंत स्वस्त घर मिळते. – बंगळूरु/पुणे : स्टार्टअप आणि आयटी प्रोफेशनल्समुळे को-लिव्हिंग मॉडेल उदयास येत आहे. पण सावधगिरी बाळगा, पडताळणी करा – ज्या विद्यार्थ्याला ठेवणार आहात, त्याची पोलीस ठाण्यात पडताळणी (व्हेरिफिकेशन) करून घ्या. – संबंधित विद्यार्थी/तरुणाच्या ओळखीची खात्री कॉलेज/ऑफिसमधून करून घ्या. – 15 दिवसांचा ट्रायल कालावधी ठेवा. – संबंधित विद्यार्थ्यासोबत लेखी भाडेकरार (रेंट ॲग्रीमेंट) नक्की करून घ्या. – ज्याला घरात ठेवणार आहात, त्याबद्दल आपल्या कुटुंबालाही सांगा. म्हणून सोबत असणे महत्त्वाचे – कौटुंबिक-सामाजिक अंतराला डब्ल्यूएचओने मोठा आरोग्य धोका मानले आहे. – संशोधन सांगते की एकटेपणा नैराश्य आणि हृदयरोगाचा धोका वाढवतो. तज्ज्ञ मंडळ डॉ. बलभद्रसिंह जडे़जा (ज्येष्ठ मानसोपचारतज्ज्ञ) डॉ. शैलेंद्र भदौरिया (एमडी, जेरियाट्रिक मेडिसिन) प्रो. दिवाकर राजपूत (विभागप्रमुख, समाजशास्त्र, डॉ. हरिसिंह गौर केंद्रीय विद्यापीठ, सागर)
Source link
