भारतातील धार्मिक आणि आध्यात्मिक पर्यटन मोठ्या बदलाच्या टप्प्यातून जात आहे. पर्यटकांना अशी यात्रा हवी आहे, ज्यात अध्यात्मासोबत संस्कृती, वेलनेस, लोककथा, स्थानिक खाद्यपदार्थ, सण आणि डिजिटल सुविधांचाही समावेश असेल.

अलीकडेच आलेल्या प्रोफेशनल सर्विस फर्म केपीएमजी (KPMG) आणि पीएचडी चेंबर ऑफ कॉमर्स (PHD Chamber of Commerce) च्या अहवालात याला ‘इंटिग्रेटेड एक्सपीरियंस इकॉनॉमी’ (Integrated Experience Economy) असे नाव देण्यात आले आहे. अहवालानुसार, धार्मिक स्थळे आता अशी अनुभव केंद्रे बनत आहेत, जिथे हेरिटेज वॉक, गाइडेड स्टोरीटेलिंग, योग, मेडिटेशन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, नदीकाठचे उपक्रम आणि रात्रीचे कार्यक्रम पर्यटकांना अधिक काळ थांबवून ठेवत आहेत. वाराणसी याचे मोठे उदाहरण आहे, जिथे 2025 मध्ये विक्रमी 7.26 कोटी पर्यटक पोहोचले. ही वार्षिक आधारावर सुमारे 17% वाढ आहे. नमो घाट, गंगा आरती, रिव्हर क्रूझ आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी धार्मिक पर्यटनाला चालना देण्यास मदत केली आहे.

धार्मिक पर्यटनाचा नवा चेहरा तरुण, आणि त्यातही पुरुष आघाडीवर

आध्यात्मिक प्रवास आता केवळ घरातील ज्येष्ठांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. रेडबसच्या आर्थिक वर्ष 2026 च्या विश्लेषणानुसार, आध्यात्मिक स्थळांना भेट देणाऱ्यांमध्ये 53% वाटा जेन-झी आणि तरुण प्रौढांचा आहे. सर्वात मनोरंजक बाब म्हणजे यापैकी 69% पुरुष आणि 31% महिला आहेत. मेकमाय ट्रिपच्या अहवालानुसार, ऋषिकेशला भेट देणाऱ्या पर्यटकांमध्ये 59% वाटा जेन-झीचा आहे. येथे गंगा आरती जेवढी आकर्षित करते, तेवढेच योग, ध्यान, रिव्हर राफ्टिंग आणि हिमालयीन ट्रेक देखील. याच कारणामुळे तज्ज्ञ या ट्रेंडला ‘श्राइनकेशन’ म्हणत आहेत, म्हणजेच तीर्थ आणि वेकेशनचा संगम.

धार्मिक शहरांमध्ये 34%, पर्वत, समुद्रात सरासरी 15% वाढ

पूर्वी पर्यटन गोवा, शिमला आणि मनालीसारख्या सुट्टीच्या ठिकाणांनी ओळखले जात असे. आता अयोध्या, वाराणसी, मथुरा, प्रयागराज आणि उज्जैनसारखी धार्मिक शहरे सर्वात वेगाने वाढणारी पर्यटन केंद्रे बनत आहेत. पर्यटन मंत्रालय आणि राज्यांच्या पर्यटन विभागाच्या आकडेवारीचे मूल्यांकन केल्यास असे दिसून येते की, धार्मिक शहरांची सरासरी पर्यटक वाढ वार्षिक सुमारे 34% आहे, तर प्रमुख समुद्रकिनारी शहरे आणि पर्वतांची वाढ सुमारे 15% आहे. मथुरा-वृंदावनमध्ये 2024 ते 2025 दरम्यान 50% पर्यटकांची वाढ झाली, तर अयोध्येत 87% पेक्षा जास्त वाढ नोंदवली गेली. गोव्यात हा आकडा 8%, तर शिमल्यात सुमारे 21% राहिला. अयोध्येत 2020 ते 24 पर्यंत पर्यटकांची संख्या 27 पटीने वाढली.

घरगुती पर्यटन: 60% वाटा धार्मिक पर्यटनाचा

53% आध्यात्मिक प्रवासांमध्ये जेन-झी आणि तरुण प्रौढांचा सहभाग

69% आध्यात्मिक प्रवास करणाऱ्या तरुणांमध्ये पुरुष, 31% महिला

59% ऋषिकेशला भेट देणाऱ्या पर्यटकांमध्ये जेन-झी

60% भारताच्या घरगुती पर्यटनात धार्मिक पर्यटनाचा वाटा

23% आध्यात्मिक प्रवासाची बुकिंग प्रवासाच्या चार तास आधी होत आहे, 2022 मध्ये हे प्रमाण 16% होते

71% तरुण (18 ते 24 वर्षे) प्रवासाच्या नियोजनासाठी एआय वापरतात.

पर्यटकांना विशेषतः या अनुभवांमध्ये अधिक रुची

धार्मिक स्थळांचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व समजून घेणे. स्थानिक समुदाय, त्यांच्या परंपरा, जीवनशैलीशी जोडले जाणे. उत्सव, लोककथा, अनुभव-आधारित उपक्रमांद्वारे त्या ठिकाणाला जवळून अनुभवणे

डिजिटल आणि एआयच्या क्रांतीमुळे मोठा बदल होत आहे

केपीएमजीच्या अहवालानुसार, डिजिटल क्रांतीने धार्मिक यात्रा तितकीच सोपी केली आहे, जितकी कोणतीही वीकेंड ट्रिप असते. प्रवासाचे नियोजन करण्यासाठी एआयचा वापर 2024 मध्ये 26% होता, जो 2025 मध्ये वाढून 41% झाला. 18-24 वयोगटातील 71% तरुण प्रवासाच्या नियोजनासाठी एआयचा नियमित वापर करतात. रेडबसनुसार, तरुण प्रवाशांमध्ये 23% बुकिंग प्रवासाच्या फक्त चार तास आधी होते, तर 2022 मध्ये हा आकडा 16% होता. या क्षेत्रात वेगाने उदयास येणारा सेगमेंट ‘फेथ-टेक’ आहे. यात डिजिटल प्लॅटफॉर्म, मोबाईल ॲप आणि एआयच्या वापरामुळे धार्मिक आणि आध्यात्मिक सेवा अधिक प्रभावी बनवल्या जात आहेत.