देशातील हवा जेवढी विषारी आहे, तेवढीच महागडीही ठरत आहे. पण ती स्वच्छ करण्यात मोठा नफा दडलेला आहे. ‘आयव्हीसीए क्लीन एअर फोरम 2026’ मध्ये सादर केलेल्या एका विश्लेषणानुसार, भारतातील पीएम 2.5 प्रदूषणाची पातळी सुमारे 20% ने कमी करून 2030 पर्यंत 220 अब्ज डॉलर (सुमारे ~20 लाख कोटी) ची आर्थिक संधी मिळवता येऊ शकते.

डालबर्ग ॲडव्हायझर्सचे भागीदार आणि इंडिया हेड जगजीत सरीन यांनी ‘द इकॉनॉमिक्स ऑफ क्लीन एअर’ या अहवालाचा हवाला देत हा अंदाज मांडला आहे. त्यांच्या मते, ही रक्कम भारताच्या जीडीपीच्या सुमारे 5.5% इतकी असेल. हे उत्पादन वाढल्याने, आरोग्य खर्चात कपात झाल्याने, व्यवसायाच्या नवीन संधींमुळे आणि पर्यावरणाशी संबंधित फायद्यांमुळे साध्य होईल.

सरीन म्हणाले की, आतापर्यंत स्वच्छ हवेकडे केवळ सार्वजनिक आरोग्य आणि नियमांचे पालन करण्याच्या दृष्टिकोनातून पाहिले जात होते. पण आकडेवारी दर्शवते की ही तितकीच मोठी आर्थिक संधी देखील आहे. त्यांच्या मते, पीएम 2.5 मध्ये 20% घट झाल्याने उत्पादकता वाढेल आणि नवीन मूल्य साखळ्या (व्हॅल्यू चेन) तयार होतील. यासोबतच यामुळे 14 लाख नोकऱ्याही निर्माण होऊ शकतात आणि वार्षिक 11.5 कोटी टन कार्बन उत्सर्जन कमी करता येऊ शकते. ते म्हणाले – आता गुंतवणुकीची वेळ आहे, कारण आकडेवारीने स्वतःच गुंतवणुकीच्या बाजूने युक्तिवाद तयार केले आहेत.

अहवालानुसार, स्वच्छ हवेमुळे मिळणारे फायदे केवळ कागदावर मर्यादित नाहीत. उत्तम कार्यक्षमता, कमी सुट्ट्या आणि चांगले आरोग्य थेट कामाची उत्पादकता वाढवतील. याव्यतिरिक्त, अकाली मृत्यूंशी संबंधित आर्थिक नुकसान देखील कमी होईल. यामुळे क्लीन-एअर तंत्रज्ञान आणि सेवांच्या बाबतीत नवीन बाजारपेठा खुलतील.

विश्लेषणानुसार, वाहतूक आणि घनकचरा व्यवस्थापन क्षेत्रात सर्वाधिक मूल्य निर्मितीची क्षमता आहे. परंतु ही संधी साधण्यासाठी मोठ्या गुंतवणुकीची आवश्यकता असेल. वाहतूक, कृषी, घरगुती इंधन, औद्योगिक प्रदूषण नियंत्रण, बांधकाम आणि रस्त्यावरील धूळ व्यवस्थापन, वीज उत्पादन, कचरा व्यवस्थापन आणि वायु गुणवत्तेच्या देखरेख संरचनेसारख्या अनेक क्षेत्रांमध्ये एकाच वेळी भांडवल गुंतवावे लागेल.

सादरीकरणात असेही म्हटले होते की, स्वच्छ हवेतील गुंतवणूक आता केवळ खर्च म्हणून नव्हे, तर आर्थिक, सामाजिक आणि हवामान, अशा तिन्ही प्रकारचा फायदा देणारे वाढीव भांडवल म्हणून पाहिले पाहिजे. खाजगी भांडवलाचा अधिक सहभाग, मजबूत डिजिटल पायाभूत सुविधा, नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर, विशेष कौशल्य विकास आणि समुदायांचा सखोल सहभाग – या पाच गोष्टींना या बदलाला गती देणारे महत्त्वाचे घटक म्हणून नमूद केले आहे. आयव्हीसीए क्लीन एअर फोरम २०२६ चा उद्देश प्रदूषणाला केवळ पर्यावरणीय आव्हान म्हणून न पाहता, एक गुंतवणूकयोग्य आर्थिक संधी म्हणून सादर करणे हा आहे.

एअर-टेक क्षेत्रात सर्वात कमी गुंतवणूक

भारतात दरवर्षी वायू प्रदूषणामुळे 16 लाखांहून अधिक मृत्यू होतात. तरीही, एअर-टेक क्षेत्र हे हवामानाशी संबंधित गुंतवणुकीच्या सर्वात कमी निधी मिळालेल्या विभागांपैकी एक आहे. या फोरममध्ये संस्थात्मक गुंतवणूकदार, डीप-टेक स्टार्टअप्स, धोरणकर्ते आणि उद्योगातील दिग्गजांनी एकत्र येऊन, भांडवलाच्या मदतीने भारतात स्केलेबल आणि व्यावसायिकदृष्ट्या टिकाऊ वायु गुणवत्ता उपाययोजना कशा विकसित करता येतील यावर विचारमंथन केले.