कुटुंबांमधील संबंध अनेक प्रकारच्या गुंतागुंतीतून जातात. कुठे स्वभाव जुळत नाही, कुठे संवाद तुटतो आणि कुठे अपेक्षा ओझे बनतात. अशाच विविध प्रकारच्या द्विधा मनःस्थिती एनवायटीच्या ‘दि एथिसिस्ट’ स्तंभात वाचक पाठवतात, जिथे तज्ञ त्यांचे निराकरण सुचवतात. नाते कोणतेही असो, आव्हान तेच राहते आणि अनेकदा उपायही – स्पेस, मर्यादा आणि संवाद.

पहिले प्रकरण एका संयुक्त कुटुंबाचे आहे, जिथे अनेक वर्षांनंतर भेटीची योजना आखली जात होती. संवाद सहजपणे सुरू होता, पण एका सदस्याचे नाव येताच वातावरण बदलले. ती व्यक्ती वादामुळे अनेक नात्यांपासून दुरावली होती. मागील गेट-टुगेदर याच तणावामुळे बिघडले होते. यावेळी त्यांच्या मुलाने स्पष्टपणे सांगितले, ‘आम्ही तेव्हाच येऊ, जेव्हा ते नसतील.’ कुटुंब गोंधळात होते. शेवटी निर्णय झाला की त्या सदस्याला आमंत्रण पाठवू नये. निर्णय समोर आल्यावर नाराजी वाढली, नंतर संवादातून स्पष्ट करण्यात आले की उद्देश कोणालाही दूर करणे हा नव्हता, तर दुसऱ्या कोणालातरी भावनिक जागा देणे हा होता.

पती-पत्नीमध्ये संवाद कमी झाला, अंतर वाढत गेले

दुसरी गोष्ट पती-पत्नीची आहे. वर्षानुवर्षे जुन्या विवाहात संवाद कमी झाला होता. गोष्टी साचत गेल्या, अंतर वाढत गेले. एका दिवशी वादविवादानंतर पत्नीने काही काळ वेगळे राहण्याचा निर्णय घेतला. नंतर झालेल्या प्रामाणिक संवादाने वर्षांची धूळ कमी केली आणि मर्यादा निश्चित झाल्यानंतर संबंध अधिक संतुलित झाला.

तिसरी गोष्ट सासू-सुनेची आहे. सुनेला वाटत होते की सासू तिच्या दिनचर्येत हस्तक्षेप करते, तर सासू याला काळजीचा भाग मानत होती. गैरसमजांमुळे अंतर वाढत गेले. शेवटी, सुनेने थेट बोलून आपल्या जागेची (स्पेसची) गरज समजावून सांगितली. संवादाने दोघांनाही हे समजण्यास मदत केली की सहअस्तित्वासाठी मर्यादा निश्चित करणे आवश्यक आहे.

तज्ञांचे मत: नात्यांमध्ये स्पष्टताच सुरक्षितता देते

मनोचिकित्सक रसेल यांच्या मते, ‘नात्यांमध्ये कधी शांतता बचाव करते तर कधी संवाद उपाय ठरतो. फरक फक्त वेळ आणि परिस्थितीचा असतो.’ तर समाजशास्त्रज्ञ केविन वुड यांच्या मते, नात्यांमध्ये दयाळूपणा आणि नम्रतेचा समतोल अनिवार्य आहे. न बोललेले विरोध अनेक वर्षे त्रास देतात, परंतु योग्य वेळी बोललेली योग्य गोष्ट भविष्याला सुरक्षित करते.