जैसलमेरचे भूजल शास्त्रज्ञ नारायण दास इंखैया म्हणाले- दोन दिवसांपूर्वी १९ ऑगस्ट रोजी गावकऱ्यांना जीवाश्म सापडल्याने धक्का बसला. यानंतर २० ऑगस्ट रोजी फतेहगड प्रशासनाने जैसलमेरचे जिल्हाधिकारी प्रताप सिंह यांना याबद्दल माहिती दिली.

जैसलमेर प्रशासनाने आम्हाला याबद्दल माहिती दिली. गुरुवारी आम्ही फतेहगड उपविभाग क्षेत्रातील मेघा गावात पोहोचलो.

ते लाखो वर्षे जुने आहे. डॉ. इंखैया म्हणाले- प्राथमिक तपासणीनंतर, ते जुरासिक काळातील असल्याचा अंदाज आहे. याचा अर्थ ते डायनासोर किंवा तत्सम कोणत्याही प्राण्याचा सांगाडा असू शकतो. जर ते इतर कोणत्याही प्राण्याची हाडे असती, तर इतर मांसाहारी प्राणी ते खाऊ शकले असते.

जर हा सांगाडा सुरक्षित असेल तर तो जीवाश्म बनण्याच्या प्रक्रियेत आहे आणि तो घनरूप झाला आहे. अशा परिस्थितीत तो हजारो वर्षे जुना असल्याचा अंदाज आहे. त्याचे संवर्धन आणि संशोधन आवश्यक आहे. प्रशासनामार्फत भारतीय भूगर्भ सर्वेक्षण विभागाला पत्र लिहिले जाईल. यासोबतच, संशोधकांनाही आमंत्रित केले जाईल, जेणेकरून ते त्याची चौकशी करू शकतील आणि सत्य सांगू शकतील.

डॉ. इंखैया म्हणाले- जीवाश्म सापडणे सामान्य आहे. त्याच्यासोबत सांगाडे सापडले असल्याने, असे मानले जाते की हे लाखो वर्षे जुने अवशेष असू शकतात. हे उडणाऱ्या डायनासोरचे असू शकते, ज्याची लांबी सुमारे २० फूट किंवा त्याहूनही जास्त असू शकते.

२ वर्षांपूर्वी सापडले डायनासोरचे अंडे जैसलमेरचे भूजल शास्त्रज्ञ नारायण दास इंखैया यांना २०२३ मध्ये जेठवाई टेकडीजवळ सकाळी फिरायला जाताना एक अंड्याचा जीवाश्म सापडला. तो लाखो वर्षे जुन्या अंड्याचा अवशेष होता. यापूर्वी, थैयत टेकड्यांमध्ये डायनासोरच्या पायांचे ठसे देखील सापडले होते, जे नंतर कोणीतरी चोरले.

जैसलमेरमध्ये जुरासिक काळाचे पुरावे उपलब्ध आहेत. डॉ. इंखैया म्हणतात- पूर्वी जैसलमेरमधील थैयतच्या आसपासच्या भागात डायनासोरच्या पंजाचे ठसे आढळले होते. यासोबतच, अकल गावात १८० दशलक्ष वर्षांपूर्वीची झाडे सापडली आहेत, जी आता दगडात बदलली आहेत. अशा झाडांचे जीवाश्म ठेवण्यासाठी अकल गावात ‘वुड फॉसिल पार्क’ देखील बांधण्यात आला आहे.

या तीन ठिकाणांना डायनासोरचे गाव म्हणतात. डॉ. इंखैया स्पष्ट करतात- जैसलमेर शहरातील जेठवाई टेकडी, येथून १६ किमी अंतरावर असलेल्या थैयत आणि लाठीला ‘डायनासोर गाव’ म्हणतात. याचे कारण म्हणजे डायनासोरचे पुरावे फक्त याच ठिकाणी आढळतात. पूर्वी जेठवाई टेकडीवर खाणकाम होत असे. लोक घरे बांधण्यासाठी येथून दगड आणत असत.

त्याचप्रमाणे, थैयत आणि लाठी गावांमधील वाळूच्या दगडांच्या खाणी क्षेत्रात डायनासोरचे जीवाश्म आढळतात. तिन्ही गावांमध्ये खाणकाम सुरू असल्याने अनेक अवशेष नष्ट झाले. जेव्हा येथे डायनासोरचे जीवाश्म सापडू लागले, तेव्हा सरकारने खाणकाम थांबवले. आता तिन्ही ठिकाणे संरक्षित करण्यात आली आहेत.

मेघा गावाजवळ प्राचीन जीवाश्म आणि सांगाड्याच्या रचना सापडल्या आहेत. काही दगड असे आहेत जे जीवाश्म बनले आहेत.

जैसलमेरमध्ये डायनासोर असल्याचे आढळले डॉ. इंखैया म्हणतात- जुरासिक प्रणालीवरील ९ व्या आंतरराष्ट्रीय काँग्रेसचे आयोजन झाल्यानंतर, जयपूरचे शास्त्रज्ञ धीरेंद्र कुमार पांडे आणि परदेशी शास्त्रज्ञांचे एक पथक २०१४ मध्ये जैसलमेरला आले. त्यानंतर पथकाने वुड फॉसिल पार्कला भेट दिली आणि जुरासिक काळातील जीवाश्म पाहिले.

या दरम्यान, जैसलमेर-जोधपूर महामार्गावरील जैसलमेर शहरापासून १६ किमी अंतरावर असलेल्या थैयत गावाजवळ माती काढताना टीमला डायनासोरच्या पायांचे ठसे आढळले. त्यानंतर, अभ्यासात असा अंदाज लावला गेला की हे थेरोपॉड डायनासोरचे होते. वाळूच्या दगडावरील माती काढल्यानंतर वरच्या पृष्ठभागावर पायांचे ठसे आढळले. नंतर, त्याच गावात टेरोसॉर सरपटणाऱ्या डायनासोरची हाडे देखील सापडली.

भूजल शास्त्रज्ञ डॉ. नारायण दास इंखैया यांचा असा विश्वास आहे की हे जीवाश्म आणि सांगाडे डायनासोर किंवा त्यासारख्या एखाद्या प्राण्याचे असू शकतात.

डायनासोर अन्न शोधण्यासाठी आले होते डॉ. नारायण दास इंखैया म्हणाले की, डायनासोर अन्नाच्या शोधात जैसलमेरला येत असत. सुमारे २५ कोटी वर्षांपूर्वी, जुरासिक काळात गुजरातमधील जैसलमेरपासून कच्छपर्यंतचा वाळवंट टेथिस समुद्र होता. हा तो काळ होता जेव्हा अमेरिका, आफ्रिका आणि भारत हे सर्व एकाच खंडात होते. त्यावेळी जैसलमेरजवळील टेथिस समुद्रात व्हेल आणि शार्कच्या अशा दुर्मिळ प्रजाती होत्या, ज्या आज नामशेष झाल्या आहेत.