अमेरिका आणि चीन यांच्यातील अणुबॉम्बच्या शस्त्रास्त्रांवरून तणाव पुन्हा वाढला आहे. अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी चीनवर आरोप केला आहे की, त्याने सुमारे सहा वर्षांपूर्वी एक गुप्त अणुचाचणी केली होती.

अमेरिकेच्या परराष्ट्र विभागाचे सहायक सचिव क्रिस्टोफर येव यांनी सोमवारी सांगितले की, सुमारे सहा वर्षांपूर्वी, 22 जून 2020 रोजी चीनच्या पश्चिम भागात असलेल्या लोप नूर येथील भूमिगत अणुचाचणी केंद्रावर एक स्फोट झाला होता.

हा स्फोट 2.75 तीव्रतेचा होता, ज्याची माहिती शेजारील देश कझाकिस्तानमधील स्टेशनवरून मिळाली. येव यांनी याला अणुस्फोट म्हटले. ते म्हणाले की, भूकंपाचे धक्के खाणकामातील स्फोटांपेक्षा वेगळे होते. हा एकाच वेळी झालेल्या स्फोटासारखा होता, जी अणुचाचणीची निशाणी आहे.

येव म्हणाले की, चीनने जाणूनबुजून आपली अणुशक्ती वाढवली आहे. त्यांनी सांगितले की, 2020 पासून आतापर्यंत चीनची अणुशस्त्रे 200 वरून 600 पेक्षा जास्त झाली आहेत. असा अंदाज आहे की, 2030 पर्यंत ही संख्या 1,000 च्या वर पोहोचेल आणि पुढील 4-5 वर्षांत चीन अमेरिकेच्या बरोबरीने येऊ शकतो.

अमेरिकेच्या परराष्ट्र विभागाचे सहायक सचिव क्रिस्टोफर येव जिनिव्हा येथे संयुक्त राष्ट्र-समर्थित अणु परिषदेत आपले मत मांडताना.

अमेरिकेचा दावा- चीन आपल्या अणुसाठ्याचा विस्तार करत आहे

हा दावा अशा वेळी आला आहे, जेव्हा अमेरिका आणि रशिया यांच्यातील शेवटचा मोठा अणु करार, न्यू स्टार्ट करार, या महिन्यात संपला आहे. हा करार संपल्यामुळे जगातील दोन सर्वात मोठ्या अणुशक्तींच्या शस्त्रांवर लावलेल्या मर्यादा हटल्या आहेत, ज्यामुळे नवीन अणुशस्त्रांच्या शर्यतीची शक्यता वाढली आहे.

अमेरिका आता चीन आणि रशियाकडून पारदर्शकता आणि धोकादायक शस्त्रांवर मर्यादा घालण्याची मागणी करत आहे, तर चीन हे आरोप निराधार असल्याचे सांगत आहे.

येव यांनी जिनिव्हा येथे संयुक्त राष्ट्र-समर्थित निरस्त्रीकरण (शस्त्रांचा त्याग) परिषदेला संबोधित करताना सांगितले की, न्यू स्टार्ट कराराची सर्वात मोठी कमतरता ही होती की, त्यात चीनच्या वेगाने वाढणाऱ्या आणि गोपनीय अणुकार्यक्रमाचा समावेश करण्यात आला नव्हता.

ते म्हणाले की, रशियाकडे सुमारे 2,000 गैर-सामरिक (नॉन-स्ट्रॅटेजिक) अणुबॉम्ब आहेत, परंतु चीनही कोणत्याही अडथळ्याशिवाय आपल्या अणुसाठ्याचा वेगाने विस्तार करत आहे.

ट्रम्प यांना अमेरिका, रशिया आणि चीन यांच्यात त्रिपक्षीय करार हवा

गेल्या काही वर्षांत अणुबॉम्बबाबत आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक वाद झाले आहेत. 2010 मध्ये अमेरिका आणि रशियाने न्यू स्टार्ट करारावर स्वाक्षऱ्या केल्या होत्या, जो दोन्ही देशांच्या सामरिक अणुबॉम्बची संख्या मर्यादित करत होता.

या करारानुसार दोन्ही देशांना त्यांचे अणुबॉम्बचे वॉरहेड्स 1,550 पर्यंत मर्यादित ठेवायचे होते आणि क्षेपणास्त्रे व बॉम्बर्सच्या संख्येवरही निर्बंध होते. या करारामध्ये रशियाच्या गैर-सामरिक अणुबॉम्बचा, जसे की कमी पल्ल्याच्या शस्त्रांचा, समावेश करण्यात आला नव्हता.

ट्रम्पने त्यांच्या पहिल्या कार्यकाळात अमेरिका, रशिया आणि चीन यांच्यात त्रिपक्षीय अणुकराराचा प्रयत्न केला होता, परंतु तो अयशस्वी ठरला.

ट्रम्पने 2020 मध्ये अमेरिकेच्या अणुचाचण्या पुन्हा सुरू करण्याचीही चर्चा केली होती, तथापि नंतर स्पष्ट करण्यात आले की यात स्फोटक चाचण्या नसतील. 1992 नंतर अमेरिकेने कोणतीही अणुचाचणी केलेली नाही.

चीनचा आरोप- अमेरिका स्वतः चाचण्या सुरू करू इच्छितो

चीनने हे आरोप पूर्णपणे फेटाळून लावले आहेत. परिषदेत चीनचे राजदूत जियान शेन म्हणाले की, अमेरिकेचे दावे पूर्णपणे खोटे आहेत. हे अमेरिकेचे एक निमित्त आहे जेणेकरून ते स्वतः चाचण्या सुरू करू शकतील.

त्यांनी जोर देऊन सांगितले की चीनने नेहमीच अणुचाचणी बंदी कराराचे (CTBT) पालन केले आहे आणि पाच अणुशक्तींच्या (अमेरिका, रशिया, चीन, फ्रान्स, ब्रिटन) वचनबद्धतेनुसार कोणतीही चाचणी केली नाही.

चीनचे म्हणणे आहे की त्याचा अणुसाठा अमेरिका किंवा रशियाइतका मोठा नाही, त्यामुळे त्रिपक्षीय चर्चेची मागणी चुकीची आहे. त्यांनी सांगितले की चीनची सामरिक स्थिती वेगळी आहे आणि तो केवळ संरक्षणासाठी अणुबॉम्ब ठेवतो.

वॉशिंग्टनमधील कार्नेगी एंडाउमेंट फॉर इंटरनॅशनल पीसचे तज्ञ टोंग झाओ म्हणाले की, जर चीनने खरोखरच चाचणी केली तर त्याची जबाबदार अणुशक्तीची प्रतिमा खराब होऊ शकते आणि अमेरिकेला चाचणी पुन्हा सुरू करण्याची संधी मिळू शकते.

इतर देशांवर दबाव आणत आहेत ट्रम्प

अमेरिका आता या मुद्द्यावर आंतरराष्ट्रीय दबाव वाढवत आहे. येव यांनी परिषदेत इतर देश चीन आणि रशियावर बहुपक्षीय चर्चेत सहभागी होण्यासाठी दबाव आणण्यास सांगितले आहे.

अमेरिकेने रशिया आणि चीनच्या प्रतिनिधींची भेट घेतली आहे आणि फ्रान्स, ब्रिटनसारख्या मित्र राष्ट्रांशी चर्चा सुरू आहे. अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रुबियो यांनी सांगितले की, अमेरिकेला जगात कमी अणुबॉम्ब हवे आहेत, परंतु चीन आणि रशियाची वाढ पाहता ते शांत बसणार नाही.

हा संपूर्ण प्रकार जागतिक सुरक्षेसाठी एक मोठा धोका बनू शकतो. जर अणुचाचण्या पुन्हा सुरू झाल्या तर शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा आणखी वाढू शकते. पारदर्शकता आणि चर्चेतूनच या समस्येवर तोडगा निघू शकतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.

अणुबॉम्ब चाचण्यांचे आदेश देणारे ट्रम्प

ट्रम्प यांनी स्वतः 2025 च्या अखेरीस संरक्षण मंत्रालयाला (पेंटागॉन) अणुबॉम्बची त्वरित चाचणी सुरू करण्याचे आदेश दिले आहेत. त्यांनी सांगितले की ही चाचणी चीन आणि रशियाच्या बरोबरीची असावी.

अमेरिकेने शेवटची अणुचाचणी 23 सप्टेंबर 1992 रोजी केली होती. ही अमेरिकेची 1,030 वी चाचणी होती. रेडिएशन बाहेर पसरू नये म्हणून नेवाडा टेस्ट साइटवर रेनियर मेसा पर्वताच्या 2300 फूट खाली ही चाचणी घेण्यात आली. याचे सांकेतिक नाव ‘डिव्हायडर’ होते.

जमिनीखाली इतका जोरदार स्फोट झाला की खालचे खडक वितळले होते. जमिनीची पातळी सुमारे 1 फूट वर येऊन पुन्हा खाली गेली. तिथे अजूनही 150 मीटर रुंद आणि 10 मीटर खोल खड्डा दिसतो.

चीन दरवर्षी 100 नवीन अणुबॉम्ब बनवत आहे जगातील 9 अणुशक्ती संपन्न देश आपली अणुशक्ती सातत्याने वाढवत आहेत. चीन हे काम सर्वात वेगाने करत आहे, ज्याने दरवर्षी सरासरी 100 नवीन वॉरहेड्स आपल्या साठ्यात जोडले आहेत.

आता त्याच्याकडे किमान 600 अणुबॉम्ब (वॉरहेड) झाले आहेत. ही माहिती स्वीडनस्थित थिंक टँक SIPRI (स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट) च्या ताज्या अहवालात देण्यात आली आहे.

SIPRI च्या वार्षिक अहवालात म्हटले आहे की, चीन व्यतिरिक्त अमेरिका, रशिया, भारत, पाकिस्तान, उत्तर कोरिया आणि इस्रायलसारखे देशही आपली अणुशस्त्रे आधुनिक करत आहेत.

भारताकडे सध्या 180 अणुबॉम्ब (वॉरहेड) आहेत. 2023 मध्ये ही संख्या 172 होती. म्हणजेच भारतानेही आपल्या क्षमतेत किरकोळ वाढ केली आहे. SIPRI चे मत आहे की भारत आता कॅनिस्टराइज्ड क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान विकसित करत आहे. यामुळे युद्ध परिस्थितीपूर्वीही क्षेपणास्त्रे तैनात करता येऊ शकतात.

रशियाने जगातील पहिल्या अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या क्रूझ क्षेपणास्त्राची चाचणी केली होती

रशियाने ऑक्टोबर 2025 मध्ये जगातील पहिल्या अणुऊर्जेवर चालणाऱ्या क्रूझ क्षेपणास्त्र बुरेवस्तनिक-9M739 ची यशस्वी चाचणी केली. हा दावा केला जात आहे की हे क्षेपणास्त्र अमर्याद पल्ल्याचे आहे.

राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतिन यांनी सांगितले होते की, याच्या सर्व चाचण्या पूर्ण झाल्या आहेत. असे क्षेपणास्त्र जगातील कोणत्याही देशाकडे नाही. आधी अनेक तज्ञांना विश्वास नव्हता की असे शस्त्र बनू शकते, पण आता ते वास्तव बनले आहे. कोणतीही संरक्षण प्रणाली याला रोखू शकत नाही.

रशियन लष्कराचे प्रमुख व्हॅलेरी गेरासिमोव्ह यांनी सांगितले की, चाचणीत बुरेवस्तनिकने सुमारे 15 तास उड्डाण केले. यादरम्यान क्षेपणास्त्राने 14 हजार किलोमीटरचे अंतर कापले.

हे चित्र रशियातील बुरेवस्तनिक क्षेपणास्त्राच्या साठवणूक सुविधेचे आहे. येथे ही क्षेपणास्त्रे ठेवली जातात.

अणुशस्त्रांच्या चाचण्यांमुळे अमेरिकेत 6.9 लाख मृत्यू काही अमेरिकन खासदारांचे मत आहे की, जर अमेरिकेने पुन्हा अणुचाचण्या केल्या नाहीत तर त्याचा अणुशस्त्रांचा साठा कमकुवत होऊ शकतो. परंतु वैज्ञानिकांचे म्हणणे आहे की, स्फोट न करताही आधुनिक तंत्रज्ञानाने शस्त्रांची स्थिती तपासली जाऊ शकते आणि ती सुरक्षित ठेवली जाऊ शकतात.

2017 मध्ये युनिव्हर्सिटी ऑफ ॲरिझोनाच्या अर्थशास्त्रज्ञ कीथ मेयर्स यांच्या एका संशोधनानुसार, अमेरिकेत या अणुचाचण्यांमधून बाहेर पडलेल्या रेडिएशनमुळे सुमारे 6.9 लाख अमेरिकन नागरिकांचा मृत्यू झाला किंवा त्यांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम झाला.

21 व्या शतकात आतापर्यंत फक्त उत्तर कोरियाने अणुचाचण्या केल्या आहेत. अमेरिका आणि दक्षिण कोरिया किम जोंग उनवर सतत दबाव टाकत आहेत की त्याने अणुबॉम्ब सोडावे आणि शांततापूर्ण कराराच्या दिशेने पुढे जावे.