अनेकदा शिकवले जाते की, ‘एखाद्याने एक थप्पड मारली तर दुसरा गाल पुढे करा.’ पण आधुनिक मानसशास्त्र आता यापेक्षा वेगळे संकेत देत आहे. एखाद्या वाईट व्यक्तीला सडेतोड उत्तर दिल्यानंतर तुम्हाला कधी मनात समाधान वाटले आहे का? जर होय, तर तुम्ही एकटे नाही. कॉर्नेल विद्यापीठातील वैज्ञानिकांच्या नवीन संशोधनातून असे दिसून येते की, जर कोणी तुमच्या सन्मानाला धक्का पोहोचवला किंवा अपमान केला, तर त्याला त्याच भाषेत उत्तर देणे समाज नैतिक, न्यायसंगत आणि योग्य मानतो. मानसिक आरोग्यही चांगले राहते. कदाचित ‘इट का जबाब पत्थर से’ ही म्हण याच दृष्टिकोनातून तयार झाली असावी. कॉर्नेल विद्यापीठातील ‘सामाजिक वर्तन’ विभागाचे प्राध्यापक आणि संशोधनाचे मुख्य लेखक मेरिक ओसबोर्न यांनी सुमारे 850 सहभागींवर पाच वेगवेगळे प्रयोग केले. संवादात आधीच ‘चुकीचे वर्तन’ (गैरवर्तन) असेल, तेव्हा लोक त्यावर कशी प्रतिक्रिया देतात, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न यात करण्यात आला. यात तीन प्रमुख गोष्टी समोर आल्या – ‘जशास तसे’ मान्य आहे – जर कोणी आधी अमर्याद वर्तन करत असेल, तर त्याला उत्तर देणे आवश्यक आणि नैतिक मानले गेले. सामाजिक सुरक्षा – प्रत्युत्तर देणे हे सामाजिक नियमांचे रक्षण करणे मानले जाते. मेंदूची रचना – मेंदू अपमानाला धोका म्हणून पाहतो आणि बचावात्मक उत्तर देण्यासाठी तयार असतो. प्रो. ओसबोर्न म्हणतात, ‘लोक त्या चुकीच्या वर्तनाला अधिक पसंत करतात, जे एखाद्याच्या चुकीच्या वर्तनाच्या प्रत्युत्तरात केले जाते, जरी त्याची पातळी समान असली तरी. म्हणजेच, प्रतिक्रियेच्या स्वरूपात केलेल्या चुकीच्या वर्तनाला समाज योग्य मानतो. हे समोरच्या व्यक्तीला हे सांगण्याचा एक मार्ग आहे की त्याने चूक केली आहे.’ ‘सभ्य वर्तना’चे सामाजिक मूल्य अजूनही सर्वाधिक तज्ञांच्या मते, ऑफिसमध्ये, ऑनलाइन आणि वैयक्तिक नात्यांमध्येही मेंदू याच पद्धतीवर काम करू शकतो. तरीही ‘सभ्य वर्तना’चे सामाजिक मूल्य अजूनही सर्वाधिक आहे. योग्य वेळी कडक प्रत्युत्तर दिल्याने तणावही कमी होतो लॉस एंजेलिस काउंटी म्युझियम ऑफ आर्टच्या एका अभ्यासात असे आढळून आले की, एखाद्या चुकीच्या वर्तनाला यशस्वीपणे सामोरे गेल्याने भावनिक लवचिकता आणि आत्मविश्वास वाढतो. मानसिक आरोग्य कर्मचाऱ्यांवर केलेल्या संशोधनात असे दिसून आले की, असभ्य लोकांशी व्यवहार करण्याची कला शिकल्याने व्यावसायिक विकास होतो आणि भविष्यातील ताण कमी होतात. न्यूजवीकच्या 2026 च्या अहवालात याची पुष्टी करण्यात आली आहे की, सूडाच्या भावनेने नव्हे, तर मर्यादा निश्चित करणारे कठोर उत्तरच सामाजिकदृष्ट्या प्रशंसनीय आहे. मानसशास्त्रज्ञ चेतावणी देतात की, कठोर उत्तर देताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
Source link
