या वर्षी अवघ्या 13 दिवसांत 1.15 लाखांहून अधिक लोकांनी बद्रीनारायणाचे दर्शन घेतले आहे. पण एक काळ असाही होता, जेव्हा बद्रीनाथच्या यात्रेला सुमारे एक महिना लागायचा. फक्त 90 वर्षांपूर्वीची गोष्ट सांगायची झाल्यास, देवप्रयागपर्यंतही रस्ता नव्हता, ऋषिकेशपासूनच यात्रा पायी सुरू करावी लागत असे. तरीही तेव्हा दरवर्षी 50-60 हजार लोक या पवित्र धामाचे दर्शन घेण्यासाठी येत असत. पूर्वी बद्रीनाथ केवळ एक धार्मिक स्थळ नव्हते, तर एक काळ असाही होता जेव्हा ते गढवाल आणि कुमाऊँमधील 200 हून अधिक गावांवर अधिकार असलेले एक शक्तिशाली संस्थान होते. इतिहासात एक काळ असाही आला, जेव्हा टिहरीच्या राजाला आर्थिक संकटाच्या वेळी बद्रीनाथ मंदिराकडून 50 हजार रुपयांचे कर्ज घ्यावे लागले. यासोबतच बद्रीनाथ आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक संपर्काचे माध्यमही राहिले आहे. येथे तिबेटमधून दरवर्षी चहा आणि चवरी गाय यांसारख्या भेटी येत असत आणि त्या बदल्यात मंदिरातून प्रसाद, वस्त्रे आणि कस्तुरी पाठवली जात असे. या अहवालात आम्ही हे देखील सांगू की ती कोणती ऐतिहासिक मजबुरी होती, ज्यामुळे बद्रीनाथ मंदिरात मुख्य पुजाऱ्याची व्यवस्था देखील बदलावी लागली. इथून सुरू झाली बद्रीनाथ धामची कथा आजपासून 1300 वर्षांपूर्वी, एक 23 वर्षांचा संन्यासी आपल्या काही अनुयायांसह शेकडो दिवसांची पदयात्रा करून एका अशा दरीसारख्या ठिकाणी पोहोचला, जिथून थोड्याच अंतरावर बर्फाळ पठारांचा प्रदेश सुरू होत होता. त्याने पाहिले की चारी बाजूंनी बर्फाच्छादित डोंगर होते. एक नदी होती, जी नुकतीच एका हिमनदीतून बाहेर पडून मोकळ्या आकाशाखाली वेगाने वाहत होती. त्या नदीच्या अतिशय थंड, हाडे गोठवणाऱ्या पाण्यापासून आराम देण्यासाठी जवळच एक गरम पाण्याचा स्रोतही होता. त्या नवयुवकाला हे देखील समजले की तो ज्या दरीत उभा आहे, ती हिमालयाच्या पर्वत रांगांच्या अगदी मध्यभागी स्थित आहे. काही वेळ त्या नवयुवकाने डोळे मिटले आणि जेव्हा उघडले तेव्हा त्याच्या तोंडातून निघाले- हा संपूर्ण परिसर आता वैष्णव क्षेत्र म्हणून ओळखला जाईल आणि या दरीत भगवान विष्णूचे सर्वात मोठे धाम स्थापित होईल. हे नवयुवक होते आदि शंकराचार्य, जे केरळमधील कालडी गावातून चालत इथे पोहोचले होते. त्यांनी भारतात चार मठांची स्थापना केली. पुढे हेच शंकर नावाचे संन्यासी आदि गुरु शंकराचार्य म्हणून ओळखले गेले. आदि गुरु शंकराचार्यांना हिंदू धर्माच्या पुनर्स्थापनेचे श्रेय दिले जाते. त्यांच्या नंतरच सनातन धर्मात शंकराचार्यांची परंपरा सुरू झाली. अवघ्या 32 वर्षांच्या वयात आदि गुरुंनी केदारनाथमध्ये महासमाधी घेतली होती. शतकानुशतके श्रद्धेने वसलेले बद्रीनाथचे शहर शेकडो वर्षांचा काळ लोटला. अनेक आपत्त्या आल्या, अनेक युद्धे झाली आणि अनेक दुष्काळांतून काळ गेला. पण बद्रीनाथ हे हिंदू धर्माच्या चार संप्रदायांपैकी एक असलेल्या वैष्णव संप्रदायाच्या अनुयायांचे सर्वात मोठे श्रद्धास्थान बनत गेले. दरवर्षी देशभरातून हजारो भाविक येथे येऊ लागले. भाविकांची संख्या वाढली, तेव्हा त्यांच्या गरजांसाठी दुकाने उघडली, धर्मशाळा बांधल्या गेल्या आणि हळूहळू बद्रीनाथ मंदिराभोवती एक छोटेसे गाव वसू लागले. याच काळात अनेक नियम-कायदे बनले आणि अनेक रंजक घटनाही समोर आल्या. मंदिराच्या उत्पन्नाचे दोन मुख्य स्त्रोत होते 1928 मध्ये टिहरी राजदरबारात वजीर असलेले पंडित हरिकृष्ण रतूडी यांनी त्यांच्या ‘गढवाल का इतिहास’ या पुस्तकात त्यावेळच्या बद्रीनाथ धामचे चित्र सादर केले आहे. ते लिहितात- “मंदिराच्या उत्पन्नाचे दोन मुख्य स्रोत होते, पहिला जमिनीतून घेतला जाणारा कर, ज्याला मालगुजारी म्हटले जात असे, आणि दुसरा भाविकांनी अर्पण केलेला प्रसाद/देणगी. मोठी गोष्ट अशी आहे की बद्रीनाथ मंदिराचे अल्मोडा जिल्ह्यातील 45 गावांवर राज्य आहे आणि अल्मोडमधील 26 गावांमध्ये जमीन आहे. ज्यामुळे वर्षाला 1750 रुपयांचा कर मिळतो. गढवालमध्ये 164 गावे या मंदिराच्या अधीन आहेत, ज्यातून 5429 रुपयांचे वार्षिक उत्पन्न मिळते. एकूण करातून वर्षाला 7179 रुपयांचे उत्पन्न मिळते.” बद्रीनाथच्या अधीन गावे का होती, याची एक वेगळी कथा आहे एडविन ॲटकिन्सन त्यांच्या ‘हिमालयन गॅझेटियर’ या महाग्रंथात लिहितात- “बद्रीनाथ हे गढवाल राजवंशाचे इष्टदेव आहेत. म्हणून येथे गढवालच्या राजाला बोलंदा बद्री किंवा हिंदीत सांगायचे झाल्यास, बोलणारा बद्रीनाथ असे म्हटले जाते. असेही म्हटले जात असे की राजघराण्याची गादी ही बद्रीनाथाचीच गादी आहे. गोरखाली आक्रमणाच्या वेळी टिहरीच्या राजाने बद्रीनाथ मंदिराकडून कर्ज म्हणून पन्नास हजार रुपये घेतले होते. नंतर राजा हे उधार घेतलेले रुपये फेडण्यास असमर्थ ठरला, तेव्हा त्याने ही सर्व गावे बद्रीनाथ मंदिराला सोपवली. 1824 मध्ये या सर्व गावांकडून दोन हजार रुपयांचा महसूल वसूल करण्यात आला होता. जो खूप कमी होता. त्यावेळी अनेक गावे मोठी आणि दाट लोकवस्तीची होती. त्यांच्याकडून जास्त कर मिळू शकला असता. पण बहुतेक गावे ब्राह्मणांची असल्यामुळे त्यांच्याकडून मिळणारा कर क्षेत्रफळाच्या तुलनेत कमी आहे.” पंडित हरिकृष्ण रतूडी यांच्या मते, 19 व्या शतकाच्या पूर्वार्धापर्यंत हा कर वाढला होता. जो सुमारे 7 हजारांहून अधिक झाला होता. तथापि, मंदिराच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्त्रोत भाविकांनी अर्पण केलेली देणगीच होती.
रतूडी सांगतात की, येथे तीन प्रकारचे अर्पण आहे. पहिले मंदिराचे अर्पण, ज्याला थाळी भेट असेही म्हणतात, दुसरे अटका भेट आणि तिसरे गद्दी भेट. या सर्वांमधून वर्षाचे उत्पन्न ऐंशी ते 90 हजार रुपये आहे. सोने, वस्त्र आणि मेवा या सर्वांपेक्षा वेगळे आहे. आता वाचा महंत-रावल व्यवस्थेची संपूर्ण कथा…. शंकराचार्यांनी स्वतः पुजाऱ्यांची जात निश्चित केली पंडित हरिकृष्ण रतूडी यांच्या मते, बद्रीनाथ मंदिराच्या पुजारी परंपरेची सुरुवात आदि शंकराचार्यांशी संबंधित मानली जाते. ते केरळचे नंबूदरी ब्राह्मण होते आणि सुरुवातीला तेच मंदिराचे मुख्य पुजारी होते. केवळ पुजाऱ्यालाच नारायणाच्या मूर्तीला स्पर्श करण्याचा अधिकार होता. असे म्हटले जाते की संन्यास घेण्यापूर्वी त्यांच्या आईने त्यांच्याकडून वचन घेतले होते की ते त्यांचे अंत्यसंस्कार नक्की करतील. जेव्हा त्यांच्या आईचे निधन झाले, तेव्हा समाजातील लोकांनी संन्यासी असल्यामुळे त्यांना अंत्यसंस्कार करण्यापासून रोखले. अशा परिस्थितीत शंकराचार्यांनी स्वतःच्या आईचे दहन स्वतःच्या घराच्या अंगणात केले. या काळात त्यांच्यासोबत त्यांचे दोन नातेवाईकही होते, एक चोली आणि दुसरा मुकाणी जातीचा ब्राह्मण. नंतर शंकराचार्यांनी या दोन्ही जातींनाही धार्मिक कार्यात स्थान दिले. याच कारणामुळे दीर्घकाळ नंबूदरी, चोली आणि मुकाणी. या तिन्ही परंपरांचे संन्यासीच बद्रीनाथ मंदिराचे मुख्य पुजारी बनत राहिले. 1776 मध्ये महंताकडून एका रावळच्या हातात गेली व्यवस्था सन 1776 मध्ये बद्रीनाथ मंदिराचे महंत रामकृष्ण स्वामी यांच्या निधनानंतर एक मोठी समस्या निर्माण झाली. त्यावेळी नंबूदरी, चोली किंवा मुकाणी जातीचा कोणताही योग्य संन्यासी तिथे उपस्थित नव्हता, तर मंदिराची पूजा थांबवता येत नव्हती. त्याच दरम्यान गडवालचे राजा पंवार वंशाचे प्रदीप शाह तिथे उपस्थित होते. त्यांना कळले की मंदिरात भोग बनवणारा एक नंबूदरी ब्राह्मण गोपाल तिथे आहे, पण तो विवाहित होता आणि त्याला एक मुलगीही होती. राजाने गोपाळला बोलावून मुख्य पुजारी बनण्याचा प्रस्ताव दिला. गोपाळ तयार झाल्यावर त्याला महंत रामकृष्ण स्वामींच्या जागी नियुक्त करण्यात आले. इथूनच परंपरेत बदल झाला, पहिल्यांदाच संन्यासी महंतांच्या जागी एका गृहस्थ पुजाऱ्याची नियुक्ती झाली, ज्याला ‘रावल’ असे म्हटले गेले. त्यानंतर बद्रीनाथ मंदिराची पूजा व्यवस्था महंतांच्या ऐवजी रावल यांच्या हातात आली, पण पुजाऱ्याची परंपरा तीच राहिली – केरळची नंबूदरी, चोली आणि मुकाणी ब्राह्मण परंपरा. अधिकारसंबंधी टिहरी दरबारात आलेला खटला प्रदीप शाहने गोपाळच्या सर्व अटी मान्य केल्या, पण त्याच अटींमुळे पुढे टिहरीच्या राजासमोर एक खटला आला. टिहरी दरबाराचे वजीर आणि इतिहासकार पंडित हरिकृष्ण रतूडी यांच्या मते, राजा प्रताप शाह यांच्या काळात एक महत्त्वाचा वाद समोर आला. बद्रीनाथचे रावल पुरुषोत्तम यांनी लक्ष्मी मंदिरातल्या देणगीवरून डिमरी जातीविरुद्ध टिहरी दरबारात खटला दाखल केला. रावल यांचे म्हणणे होते की लक्ष्मी मंदिरात येणारी देणगी डिमरींना न देता मंदिराच्या कोषात जमा करावी. या खटल्याच्या सुनावणीदरम्यान, बद्रीनाथचे धर्माधिकारी पंडित गंगादत्त ड्यूंडी यांनी दरबारात एका जुन्या व्यवस्थेचा उल्लेख केला. त्यांनी सांगितले की, जेव्हा 1776 मध्ये महंत रामकृष्ण स्वामी यांचे निधन झाले होते, तेव्हा राजा प्रदीप शाह यांनी नंबूदरी ब्राह्मण गोपाळ यांना मुख्य पुजारी बनवले होते. गोपाळच्या अटींमुळे डिमरींनी खटला जिंकला गोपाळ आधीच विवाहित होता आणि त्याला एक मुलगीही होती. त्याने पुजारी होण्यापूर्वी राजासमोर दोन अटी ठेवल्या होत्या. पहिली- जर तो मठाधीश झाला, तर त्याच्या जातीचे लोक त्याच्याशी वैवाहिक संबंध तोडतील, ज्यामुळे त्याच्या मुलीचे लग्न कठीण होईल. दुसरी- जर त्याला संन्यास घ्यावा लागला, तर त्याच्या कुटुंबाला कोणताही वारस राहणार नाही आणि कुटुंबासमोर उदरनिर्वाहाचे संकट उभे राहील. या गोष्टी ऐकल्यानंतर राजा प्रदीप शाहने दरबारात उपस्थित असलेल्या ब्राह्मणांना आदेश दिला की त्यांनी गोपाळच्या कुटुंबासोबत वैवाहिक संबंध कायम ठेवावेत. त्याचबरोबर, त्याच्या कुटुंबाच्या उपजीविकेसाठी कायमस्वरूपी व्यवस्थाही करण्यात आली. राजाने लक्ष्मी मंदिराच्या देणग्या, मंदिराचे स्वयंपाकघर आणि इतर प्रमुख सेवांमध्ये गोपाळच्या कुटुंबाची भूमिका निश्चित केली. राहण्यासाठी त्यांना डिम्मर गाव देण्यात आले. यानंतर त्यांचे कुटुंब ‘डिमरी’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. संपूर्ण ऐतिहासिक पार्श्वभूमी ऐकल्यानंतर टिहरी दरबाराने या वादामध्ये डिमरी जातीच्या बाजूने निकाल दिला. वेगवेगळ्या जातींमध्ये वाटल्या होत्या जबाबदाऱ्या यासोबतच मंदिराशी संबंधित वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या इतर जातींमध्येही वाटण्यात आल्या. जसे की, तप्तकुंडाचे पंडे देवप्रयागचे कोटियाल असतात, तर ब्रह्मकपालमध्ये हटवाल आणि कोठियाल जातीचे पंडे श्राद्ध कर्म करतात. बद्रीनाथ मंदिराचे सर्व उत्पन्न मंदिराच्या कोषात जमा होते, ज्याचा हिशोब ठेवणारे “सैण भंडारी” म्हणून ओळखले जातात. तिबेटकडून भेट देण्याची परंपरा आणि मंदिराच्या बांधकामावर इतिहासकारांचे मत बद्रीनाथ मंदिरात एकेकाळी तिबेटशी संबंधित एक खास परंपरा पाळली जात होती. चातुर्मासादरम्यान, तिबेटचे शासक आणि धर्मगुरूंचे प्रतिनिधी मंदिरात चहा, चवरी गाय (याक) आणि इतर वस्तू भेट म्हणून पाठवत असत. या बदल्यात मंदिराकडून प्रसाद, मिठाई, वस्त्रे आणि कस्तुरी तिबेटला पाठवली जात असे. असे मानले जाते की तिबेटवर चीनच्या कब्जानंतर ही परंपरा हळूहळू संपुष्टात आली. इतिहासकार पंडित हरिकृष्ण रतूडी त्यांच्या पुस्तकात बद्रीनाथ मंदिराच्या निर्मितीबद्दल एक वेगळा दृष्टिकोन मांडतात. त्यांच्या मते, मंदिराचा इतिहास सुमारे 2380 वर्षांपूर्वीचा मानला जातो. तर, आदि शंकराचार्यांबद्दल असे मानले जाते की ते 8 व्या शतकात बद्रीनाथला पोहोचले होते. रतूडी लिहितात की, जर शंकराचार्यांचा काळ 8 वे शतक मानले, तर त्यांनी मंदिराची निर्मिती केली असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. कदाचित मंदिर आधीपासूनच अस्तित्वात होते आणि त्यांनी त्याचा जीर्णोद्धार केला. ते असेही सांगतात की शंकराचार्यांनी ती मूर्ती, जी बौद्धांनी नारदकुंडात टाकली होती, ती बाहेर काढून पुन्हा स्थापित केली आणि मंदिराची व्यवस्था पुनर्रचित केली. यासोबतच त्यांनी ज्योतिर्मठाची स्थापना केली आणि पूजा-पद्धतीची जबाबदारी दक्षिण भारतातील नंबूदरी, चोळी आणि मुकाणी ब्राह्मणांवर सोपवली, जे पुढे जाऊन बद्रीनाथच्या पुजारी परंपरेचा आधार बनले.
Source link
