हिंदू पंचांगानुसार, 2026 मध्ये ज्येष्ठ महिना 30 ऐवजी 60 दिवसांचा आहे. कारण यावेळी त्यात एक अतिरिक्त महिना जोडला गेला आहे, ज्याला अधिकमास म्हणतात. हा अतिरिक्त महिना जोडला गेल्यानेही कॅलेंडरमध्ये गोंधळ होणार नाही. हे हिंदी कॅलेंडरचे गणित आहे, त्यामुळे दर अडीच वर्षांनी असे घडते. आता प्रश्न असा आहे की हे कसे घडते आणि असे करण्याची गरज का पडते, अधिकमास कशाला म्हणतात? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे जाणून घेऊया. आधी हे जाणून घ्या: हिंदी कॅलेंडरनुसार ज्येष्ठ महिना 2 मे रोजी सुरू होऊन 29 जून रोजी संपेल. याच दरम्यान 30 दिवसांचा अधिक मास देखील असेल, जो 17 मे ते 15 जून पर्यंत असेल. अशा प्रकारे ज्येष्ठ महिना 59 दिवसांचा राहील. आता अधिक मासाचे गणित समजून घेऊया खगोलशास्त्र आणि पंचांग: सूर्य-चंद्राच्या गतीतून बनलेले अधिक मासाचे सूत्र जेव्हा पृथ्वी सूर्याभोवती फिरते, तेव्हा चंद्रही पृथ्वीभोवती फिरत तिच्यासोबत असतो. चंद्राला पृथ्वीची एक पूर्ण प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी सुमारे 29.5 दिवस (29 दिवस, 12 तास आणि 44 मिनिटे) लागतात, आणि याच कालावधीला आपण एक हिंदी महिना म्हणतो. अशा प्रकारे जेव्हा चंद्र 12 प्रदक्षिणा पूर्ण करतो, तेव्हा मराठी पंचांगाचे एक वर्ष बनते, ज्यात एकूण 354 दिवस असतात. दुसरीकडे, पृथ्वी सूर्याची एक प्रदक्षिणा 365 दिवसांत पूर्ण करते, ज्याला इंग्रजी कॅलेंडरचे एक वर्ष मानले जाते. आता गणित असे आहे की चंद्र आणि सूर्याच्या या गतीमध्ये दरवर्षी 11 दिवसांचा फरक येतो. तर 32 महिने, 16 दिवस आणि 96 मिनिटांनंतर हा फरक वाढून एका पूर्ण महिन्याच्या बरोबरीचा होतो. बस, हाच फरक भरून काढण्यासाठी मराठी पंचांगामध्ये साधारणपणे तिसऱ्या वर्षी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो, ज्याला आपण अधिक मास म्हणतो. खगोलशास्त्रीय कालगणना: सूर्य-चंद्राच्या घड्याळात समन्वय साधतो अधिकमास अधिक मासाचे सर्वात खास खगोलशास्त्रीय वैशिष्ट्य हे आहे की ते सूर्य आणि चंद्राच्या दोन वेगवेगळ्या घड्याळांना एकाच वेळी चालू ठेवते. चंद्राचे घड्याळ तिथी, पक्ष आणि महिना सांगते. सूर्याचे घड्याळ ऋतू, वर्ष आणि संक्रांतीचे संकेत देते. दोघांमध्ये नैसर्गिक फरक आहे, कारण चंद्र पृथ्वीभोवती फिरतो आणि पृथ्वी सूर्याभोवती. अधिक मास हा फरक संपवत नाही, तर वेळोवेळी तो संतुलित करतो. ही भारतीय कालगणनेची व्यावहारिक आणि वैज्ञानिक व्यवस्था आहे. अधिक मास जोडला नाही तर जुलै-ऑगस्टमध्ये साजरी होईल दिवाळी
अधिक मास अशी व्यवस्था आहे जी चंद्रावर आधारित महिन्यांना सूर्य-आधारित महिन्यांशी जुळवून ठेवते. जर हा अतिरिक्त महिना कधीच जोडला नाही, तर चंद्रापासून बनलेल्या तिथी दरवर्षी सौर कॅलेंडरनुसार सुमारे 11 दिवस आधी येऊ लागतील. याचा परिणाम असा होईल की आपले सण 3 वर्षांनंतर सुमारे 1 महिना आधी आणि 9 वर्षांनंतर पूर्ण 3 महिने आधी येऊ लागतील. अशा स्थितीत, ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमध्ये येणारी दिवाळी सरकून जुलै-ऑगस्टमध्ये येईल. म्हणजे, जे सण सध्या हिवाळ्यात किंवा शरद ऋतूत येतात, ते हळूहळू पावसाळा किंवा उन्हाळा यांसारख्या इतर ऋतूंमध्ये पोहोचू शकतात. अधिक मास हीच गडबड थांबवतो आणि यामुळेच आपले सण नेहमी त्यांच्या योग्य ऋतूशी जोडलेले राहतात. उदाहरणार्थ – होळी नेहमी वसंतात, दिवाळी शरद ऋतूत आणि चातुर्मास वर्षा ऋतूतच येतात. कॅलेंडर दुरुस्ती: ग्रेगोरियन कॅलेंडरमध्ये महिना नाही, एक दिवस जोडतात
आज जगात सर्वाधिक वापरले जाणारे ग्रेगोरियन कॅलेंडर सूर्यावर आधारित आहे. यात अधिकमासाप्रमाणे पूर्ण महिना जोडला जात नाही, तर लीप वर्षात फेब्रुवारी महिन्यात 28 ऐवजी 29 दिवस केले जातात. नासाच्या मते, पृथ्वीला सूर्याभोवती एक पूर्ण चक्कर लावण्यासाठी अंदाजे 365 दिवस, 5 तास, 48 मिनिटे आणि 46 सेकंद लागतात. आता हे इंग्रजी कॅलेंडर 365 दिवसांचे असते, त्यामुळे दरवर्षी 5 तास, 48 मिनिटे आणि 46 सेकंद शिल्लक राहतात. हा शिल्लक राहिलेला वेळ 4 वर्षांत एका दिवसाच्या बरोबरीचा असतो. म्हणून दर चार वर्षांनी एका अतिरिक्त दिवसाची व्यवस्था केली गेली आहे. अतिरिक्त महिना जोडण्याची व्यवस्था फक्त हिंदू धर्मात नाही जगातील अनेक दिनदर्शिकांमध्ये चंद्र आणि सूर्याच्या गतीचा मेळ घालण्यासाठी एक अतिरिक्त महिना जोडण्याची वैज्ञानिक व्यवस्था अवलंबली जाते. ही व्यवस्था केवळ हिंदू पंचांगापुरती मर्यादित नाही, तर चीनी दिनदर्शिकेसह इतर ठिकाणीही याच तंत्रज्ञानाचा वापर होतो, जेणेकरून त्यांचे सण आणि ऋतू नेहमी योग्य ताळमेळात राहतील. चंद्राचे वर्ष सूर्याच्या वर्षापेक्षा सुमारे 11 दिवसांनी लहान असल्यामुळे, या मोठ्या वेळेतील फरकाला भरून काढण्यासाठी मध्येच एक पूर्ण अतिरिक्त महिना जोडला जातो, ज्याला जगाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते. यहूदी दिनदर्शिकेतही येतो अतिरिक्त महिना यहूदी म्हणजेच हिब्रू दिनदर्शिकेत महिने चंद्राच्या गतीनुसार चालतात आणि सणांना ऋतूंशी जोडून ठेवण्यासाठी सूर्याचा हिशोबही ठेवला जातो. यात 12 चंद्र महिन्यांचे एक वर्ष असते, जे सुमारे 354 दिवसांचे असते, तर सूर्य आणि ऋतूंचे वर्ष सुमारे 365 दिवसांचे असते, म्हणून दरवर्षी हिब्रू दिनदर्शिका ऋतूंपासून सुमारे 11 दिवस पुढे जाऊ लागते. हे ठीक केले नाही तर, पेसह सणासारखे, जे वसंत ऋतूशी संबंधित आहे, ते हळूहळू हिवाळ्यात किंवा पावसाळ्यात पोहोचू शकते. म्हणून, हिब्रू कॅलेंडरमध्ये 19 वर्षांचे एक निश्चित चक्र तयार केले आहे. या 19 वर्षांत 7 वर्षे अशी ठेवली जातात, ज्यात 12 ऐवजी 13 महिने असतात. ही 7 वर्षे चक्राच्या तिसऱ्या, सहाव्या, आठव्या, अकराव्या, चौदाव्या, सतरावे आणि एकोणिसाव्या वर्षी असतात. या वर्षांमध्ये अदार महिन्यापूर्वी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो, ज्याला अदार प्रथम म्हणतात, आणि मूळ अदार महिन्याला अदार द्वितीय म्हटले जाते. सोप्या उदाहरणाने समजून घ्या: जर 19 वर्षांचे चक्र आज सुरू झाले, तर पहिल्या आणि दुसऱ्या वर्षी सामान्य 12 महिने राहतील, तिसऱ्या वर्षी अदार प्रथम जोडून 13 महिने केले जातील, त्यानंतर सहाव्या, आठव्या, अकराव्या, चौदाव्या, सतरावे आणि एकोणिसाव्या वर्षीही असेच होईल. असे यासाठी करतात, कारण प्रत्येक वर्षातील 11 दिवसांचा फरक 19 वर्षांत सुमारे 7 चंद्र महिन्यांएवढा होतो; म्हणून 19 वर्षांत 7 वेळा एक-एक महिना जोडून सणांना त्यांच्या योग्य ऋतूत ठेवले जाते. चिनी कॅलेंडरमध्येही 2–3 वर्षांत अधिक महिन्याची व्यवस्था चीनी कॅलेंडरमध्ये महिना चंद्रापासून बनतो, म्हणजे एका अमावस्येपासून पुढच्या अमावस्येपर्यंत एक महिना असतो, पण ऋतू सूर्यामुळे ठरतात. याच कारणामुळे चंद्राचे महिने आणि सूर्याचे ऋतू यांच्यात हळूहळू फरक पडतो. हा फरक दूर करण्यासाठी चीनी कॅलेंडरमध्ये कधीकधी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो, ज्याला लीप महिना म्हणतात. चीनी कॅलेंडरमध्ये सूर्याच्या वर्षभरातील गतीला २४ भागांमध्ये विभागले आहे, यापैकी १२ मुख्य टप्पे असतात. प्रत्येक चंद्र महिन्यात सूर्याचा एक मुख्य टप्पा यायला हवा. जर एखादा पूर्ण चंद्र महिना निघून गेला आणि त्यात सूर्याचा कोणताही मुख्य टप्पा आला नाही, तर त्याला नवीन नाव देत नाहीत, तर तो मागील महिन्याचा अतिरिक्त महिना मानला जातो. उदाहरणार्थ, चौथ्या महिन्यानंतर असा महिना आला ज्यात सूर्याचा मुख्य टप्पा नसेल, तर तो लीप चौथा महिना म्हणून ओळखला जाईल. असे यासाठी केले जाते, जेणेकरून चंद्र महिन्यांवर आधारित सण आणि शेती-हवामानाशी संबंधित परंपरा त्यांच्या योग्य ऋतूंपासून दूर जाऊ नयेत. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, चीनी कॅलेंडर चंद्राच्या तारखांना सूर्याच्या ऋतूंशी जुळवून ठेवण्यासाठी दर 2-3 वर्षांनी कधीकधी एक अतिरिक्त महिना जोडते. हाँगकाँग वेधशाळेनुसार, 19 सौर वर्षांमध्ये 235 चंद्र महिने असतात, परंतु 228 प्रमुख सौर टर्म असतात; त्यामुळे 7 चंद्र महिन्यांमध्ये प्रमुख सौर टर्म येत नाही आणि ते अधिक महिने (लीप मंथ) बनतात. तिबेटी आणि बौद्ध परंपरेतही चंद्र-सौर गणना तिबेटी कॅलेंडर देखील हिंदू पंचांगाप्रमाणे चंद्र-सौर कॅलेंडर आहे, म्हणजेच यात महिने चंद्रावरून मोजले जातात आणि ऋतूंचे संतुलन सूर्याशी जुळवले जाते. याचा उपयोग तिबेटी बौद्ध परंपरेत लोसार (म्हणजे नवीन वर्ष), सागा दावा आणि पूजा-पर्वांच्या तारखा निश्चित करण्यासाठी होतो. चंद्र वर्ष सुमारे 354 दिवसांचे असते, तर सौर वर्ष सुमारे 365 दिवसांचे असते, त्यामुळे दरवर्षी सुमारे 11 दिवसांचा फरक पडतो. हे दुरुस्त केले नाही तर, बौद्ध सण हळूहळू त्यांच्या ऋतूंपासून दूर जातील. हा फरक सुधारण्यासाठी तिबेटी कॅलेंडरमध्ये काही वर्षांनी एक अतिरिक्त महिना जोडला जातो, जेणेकरून चंद्र महिने आणि सूर्याच्या ऋतूंचा ताळमेळ कायम राहील. यात तिथीमध्येही वेगळा सुधार केला जातो, त्यामुळे कधी एखादी तिथी दोनदा येऊ शकते आणि कधी एखादी तिथी वगळली जाऊ शकते; पण सोमवार-मंगळवार यांसारखे खरे दिवस वगळले जात नाहीत. तिबेटी कॅलेंडर चंद्रावरून पूजेच्या तारखा ठरवते आणि सूर्यावरून ऋतूंचा हिशोब जुळवते, त्यामुळे जेव्हा दोघांमध्ये फरक वाढतो, तेव्हा अतिरिक्त महिना किंवा तिथी-सुधार करून कॅलेंडर पुन्हा संतुलित केले जाते. इस्लामिक कॅलेंडर फक्त चंद्रावरून बनवले जाते, त्यामुळे रमजान कधी उन्हाळ्यात तर कधी हिवाळ्यात येतो इस्लामी कॅलेंडर केवळ चंद्राच्या गतीनुसार चालते. यात १२ चंद्र महिने असतात आणि कोणताही अतिरिक्त महिना जोडला जात नाही. त्यामुळे इस्लामी महिने दरवर्षी हवामानानुसार सुमारे १०-११ दिवस आधी येतात. याच कारणामुळे रमजान कधी उन्हाळ्यात, कधी पावसाळ्यात तर कधी हिवाळ्यात येतो. कुराणच्या सूरह अत-तौबा ९:३६ मध्ये महिन्यांची संख्या १२ सांगितली आहे आणि ९:३७ मध्ये महिन्यांना पुढे-मागे करण्याची व्यवस्था म्हणजेच ‘नसी’ला चुकीचे म्हटले आहे. त्यामुळे इस्लामी कॅलेंडरमध्ये हिंदू अधिक मासासारखा अतिरिक्त महिना जोडला जात नाही. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हिंदू पंचांग चंद्र महिन्यांना हवामानाशी जोडून ठेवण्यासाठी अधिक मास जोडते, तर इस्लामी कॅलेंडर चंद्र महिन्यांना त्यांच्या नैसर्गिक गतीने चालू देते. याच कारणामुळे इस्लामी सण वर्षभरातील वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये फिरत राहतात.
Source link
