नवी दिल्ली4 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी दुवा
पश्चिमी विक्षोभाच्या बदलत्या स्वरूपाचा हवामानावर सर्वाधिक परिणाम होऊ लागला आहे. हिमालयात साधारणपणे जानेवारी-फेब्रुवारीमध्ये होणारा बर्फवृष्टी मार्च-एप्रिलमध्ये सुरू झाली आहे.
गेल्या दोन वर्षांतील सर्वाधिक बर्फवृष्टी मार्चमध्ये होते. यामुळे उष्णतेच्या लाटांचे प्रमाण कमी होत आहे. हवामान बदलाचा अभ्यास करणाऱ्या क्लायमेट ट्रेंड्स या संस्थेने ही माहिती दिली आहे.
हिवाळ्यात पश्चिमेकडून येणाऱ्या वादळांना पश्चिमी विक्षोभ म्हणतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत, नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान सर्वाधिक अशांतता येत असे. तथापि, गेल्या चार-पाच वर्षांत, जानेवारी-फेब्रुवारीमध्ये त्यांची क्रिया कमी झाली आहे आणि मार्च-एप्रिलमध्ये वाढली आहे.
मार्चपासून जागतिक तापमानवाढीमुळे पश्चिम आणि वायव्य भारतात उष्णतेच्या लाटा येत आहेत, तर पश्चिमी विक्षोभ तापमान कमी करून उष्णतेच्या लाटेच्या काळात ब्रेक आणत आहेत.
आयएमडीचे महासंचालक डॉ. मृत्युंजय महापात्रा म्हणतात की ही हवामान बदलाची सुरुवात असू शकते. तथापि, जोपर्यंत हवामानातील बदल दोन ते तीन दशकांपर्यंत स्थिर राहत नाही तोपर्यंत तो एक घटना मानला पाहिजे.
पश्चिमी विक्षोभ कसे कमी होत आहेत ते समजून घ्या
- जानेवारी-फेब्रुवारी २०२३ मध्ये १२ पश्चिमी विक्षोभ होते. त्यापैकी ४ जानेवारीमध्ये सक्रिय होते. यामुळे डोंगरावर बर्फवृष्टी झाली आणि मैदानी भागात पाऊस पडला. मार्च-एप्रिलमध्ये आलेले सर्व १२ जण सक्रिय होते.
- जानेवारी-फेब्रुवारी २०२४ मध्ये १२ आले, फक्त ७ सक्रिय होते. १२ पैकी १० मार्च-एप्रिलमध्ये सक्रिय होते.
- जानेवारी-फेब्रुवारी २०२५ मध्ये १४ पश्चिमी विक्षोभ निर्माण झाले होते, त्यापैकी फक्त २ सक्रिय होते. मार्च-एप्रिलमध्ये सर्व ८ सक्रिय होते.
- इस्रोच्या भुवन प्लॅटफॉर्मवरील डेटावरून असे दिसून येते की मार्च-एप्रिलमध्ये सक्रिय पश्चिमी विक्षोभांमुळे हिमालयातील सिंधू, गंगा आणि ब्रह्मपुत्र नद्यांच्या खोऱ्यात गेल्या तीन वर्षांतील सर्वाधिक बर्फवृष्टी झाली. गेल्या तीन वर्षांपासून हाच प्रकार आहे.
- मार्च २०२५ च्या पहिल्या आठवड्यात सिंधू खोऱ्यातील २.०२ लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्र, गंगा खोऱ्यातील सुमारे ५३ हजार चौरस किलोमीटर क्षेत्र, ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यातील सुमारे एक लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्र बर्फाने झाकलेले होते.
भविष्यात मान्सून उशिरा येण्याची शक्यता पश्चिमी विक्षोभ तज्ञ प्रा. ए.पी. डिमरी म्हणतात की पश्चिमी विक्षोभ वर्षभर येतात, परंतु हिवाळ्यात त्यांचा मार्ग हिमालयाच्या दक्षिणेकडून राहतो. यामुळे येथे सक्रिय विघ्नांचा परिणाम दिसून येत होता.
त्याच वेळी, उन्हाळ्यात, पश्चिमी विक्षोभ सामान्यतः हिमालयाच्या उत्तरेकडे जात असत आणि त्यांचा कोणताही परिणाम होत नव्हता. आता त्याच्या मार्गाची व्याप्ती वाढली आहे. ते मध्य भारतापर्यंत सक्रिय राहतात आणि अरबी समुद्रातून ओलावा मिळवतात.
पर्वतांपासून मध्य भारतापर्यंत, जोरदार वादळ आणि मेघगर्जनेसह पाऊस पडत आहे. पश्चिमी विक्षोभांच्या कमी हालचालींमुळे, यावर्षी मार्च-एप्रिलमध्ये हिमवृष्टी झाली. यामुळे भविष्यात मान्सूनलाही विलंब होऊ शकतो.
