अकबराच्या कारकिर्दीत ग्वाल्हेर संगीत घराण्याचे नाव मोठ्या आदराने घेतले जात असे. तानसेनचा जन्म ग्वाल्हेरमधील एका छोट्या गावात झाला. तानसेन अकबराच्या नऊ रत्नांपैकी एक कसा बनला तिथपासून कानसेन हा शब्द कसा प्रचलित झाला? हे आपण पाहणार आहोत.
आज ६ मे रोजी तानसेन यांचे निधन झाले. तानसेनच्या मृत्युचे वर्ष, त्याच्या बहुतेक चरित्राप्रमाणे, अस्पष्ट आहे. इस्लामिक इतिहासकारांनी लिहिलेल्या एका आवृत्तीनुसार, तानसेनचा मृत्यू १५८६ मध्ये दिल्लीत झाला आणि अकबर आणि त्याच्या दरबारातील बहुतेक लोक मुस्लिम रीतिरिवाजांनुसार पार पडलेल्या अंत्ययात्रेत सहभागी झाले.
तानसेन यांचे खरे नाव काय?
तानसेन यांचे खरे नाव रामतनू पांडे होते. अकबराला भेटल्यानंतर त्याने इस्लाम धर्म स्वीकारला आणि त्याला तानसेन म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
– तानसेन वयाच्या ५ व्या वर्षापर्यंत मुके होते, त्या काळातील महान संगीतकार गुरु हरिदास यांनी त्याला आपला शिष्य बनवले आणि संगीत शिकवले.
– यानंतर, कलाप्रेमी अकबराने त्यांना त्यांच्या नऊ रत्नांमध्ये स्थान देऊन त्यांचा सन्मान केला. त्याच्या सामाजिक वर्तनामुळे त्याच्यावर बहिष्कार टाकण्यात आल्याचे म्हटले जाते. हेच कारण होते ज्यामुळे त्याने हिंदू धर्म सोडून इस्लाम धर्म स्वीकारला.
– तो अकबराच्या दरबारात नवीन रागांची निर्मिती करत असे. तानसेनचे सूरदासांशीही मैत्री होती आणि तो अनेकदा त्यांचे भजन गात असे.
– असे म्हटले जाते की एकदा आग्र्यात एक संगीत स्पर्धा होती ज्यामध्ये त्यांना बैजू बावराने पराभूत केले.
कानसेन हा शब्द कुठून आला?
‘तानसेन नसला तरी कानसेन मात्र हवा..’ ही म्हण प्रचलित आहे. पण “कानसेन” हा शब्द कुठून आला? याबाबत माहिती घेणार आहोत.
“कानसेन” ही भारतीय शास्त्रीय संगीतातील एक महत्त्वाची आणि अद्वितीय संकल्पना आहे. ही संकल्पना अनेक वर्षांपासून संगीतकारांच्या मनात आणि त्यांच्या अभ्यासात आहे.
कानसेन या शब्दाचा अर्थ असा आहे की, संगीत ऐकताना किंवा वाजवताना कानाला लागणारी भावना. तसेच ती भावना व्यक्त करण्याची कला.
कानसेन शब्दाचा कानाशी काय संबंध?
कानसेनची सुरुवात संगीत शिक्षणातून होते. जेव्हा एखादा विद्यार्थी संगीत शिकायला सुरुवात करतो, तेव्हा त्याला स्वरांचे ज्ञान, तालांचे ज्ञान आणि राग-रागिणींचे ज्ञान मिळत जाते. या ज्ञानासोबतच त्याला संगीत ऐकताना आणि वाजवताना कान कसे काम करतात हे शिकायला लागते.
जेव्हा एखादा संगीतकार गातो किंवा वाजवतो, तेव्हा तो आपल्या भावना व्यक्त करतो. कानसेन या भावनांना जाणण्याची आणि व्यक्त करण्याची कला आहे.
कानसेन ही केवळ ऐकण्याची किंवा वाजवण्याची कला नाही, तर ती एक सृजनात्मक प्रक्रिया आहे. संगीतकार आपल्या आवडीनुसार आणि आपल्या भावनांनुसार कानसेनचा वापर करून संगीत तयार करतात.
