18 तासांपूर्वी
- कॉपी दुवा
प्रश्न- मी ३३ वर्षांचा आहे आणि मी रांचीमध्ये राहतो. मला वाटतं गेल्या दीड वर्षांपासून मी भावनिक खाण्याने (इमोशनल इटिंग) त्रस्त आहे. जेव्हा मी तणावग्रस्त किंवा काळजीत असतो तेव्हा मी चिप्सचा एक संपूर्ण पॅक, एक केक, कुकीज किंवा आईस्क्रीमचा एक संपूर्ण बॉक्स खातो. संध्याकाळी ऑफिसमधून परत आल्यानंतर, मी तासन्तास फूड डिलिव्हरी अॅप्सवर जेवणाचे पर्याय तपासत राहतो. मी इंस्टाग्रामवर फूड रील्स पाहतो. खाल्ल्यानंतर मला वाईट वाटत असले तरी, इच्छा असूनही मी या सवयीवर नियंत्रण ठेवू शकत नाही. यामुळे माझे वजनही वाढत आहे. अलिकडेच माझी रक्त तपासणी झाली आणि त्यात फॅटी लिव्हर दिसून आले. डॉक्टरांनी मला वजन कमी करायला सांगितले आहे. मी दररोज विचार करतो की उद्यापासून मी डाएट करेन. मी दिवसभर स्वतःवर नियंत्रण ठेवतो, पण रात्री मी स्नॅक्सचे पॅकेट उघडतो. ही मानसिक आरोग्याची समस्या आहे का? मी समुपदेशकाकडे जावे का? मी या समस्येपासून मुक्त कसे होऊ?
तज्ञ – डॉ. द्रोण शर्मा, सल्लागार मानसोपचारतज्ज्ञ, आयर्लंड, यूके. यूके, आयर्लंड आणि जिब्राल्टर मेडिकल कौन्सिलचे सदस्य.
उत्तर- तुमच्या बोलण्यावरून असे दिसते की तुम्ही केवळ भावनिक खाण्याचे बळी नाही आहात, तर तुम्हाला याची जाणीव देखील आहे. माझ्यावर विश्वास ठेवा, तुम्ही एकटे नाही आहात. या वर्षी जानेवारीमध्ये ब्रिटिश जर्नल ऑफ सायकॉलॉजीमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, जगभरातील अंदाजे ४४.९% लोक भावनिक खाण्याने ग्रस्त आहेत. स्टॅनफोर्ड विद्यापीठाच्या एका अभ्यासात असेही म्हटले आहे की जगभरातील लठ्ठपणा वाढण्यामागे भावनिक खाणे हे एक प्रमुख कारण आहे.
तर माझ्यावर विश्वास ठेवा, तुमची चिंता अगदी रास्त आहे, कारण भावनिक खाणे ही एक समस्या आहे. पण ही समस्या सोडवण्यासाठी, आपल्याला त्याच्या कारणांच्या तळाशी जाऊन ते समजून घ्यावे लागतील.
जीवनाची सुरुवात अन्नापासून होते.
सर्व मानवांचा किंवा सर्व सजीवांचा प्राथमिक संबंध अन्नाशी आहे. आपल्या सर्वात जुन्या आठवणी अन्नाच्या आहेत. जन्मापासूनच अन्नाशी एक संबंध निर्माण होऊ लागतो. जेव्हा बाळाला पहिल्यांदाच अन्न दिले जाते, तेव्हा तो आनंद साजरा करण्याचा एक प्रसंग असतो.
जन्म, मृत्यू, लग्न – प्रत्येक प्रसंगात अन्न हा एक आवश्यक भाग आहे. सोप्या शब्दांत सांगायचे तर, अन्नाशी एक प्रकारचा आराम, सहजता, आनंद, सुख आणि सुरक्षितता निगडित आहे हे समजून घ्या.
जीवनदायी अन्न कधी धोकादायक बनते?
आरोग्य आणि आनंद या दोन्हीसाठी केंद्रस्थानी असलेले अन्न आपल्यासाठी केव्हा आणि का धोकादायक बनते? जेव्हा शरीराच्या पौष्टिक गरजा पूर्ण करण्याऐवजी ते त्याचे नुकसान करू लागते, तेव्हा असे घडते. हे दोन कारणांमुळे घडते-
- जेव्हा आपण शरीराच्या गरजेपेक्षा जास्त खातो.
- जेव्हा आपण पोषणाशिवाय अस्वास्थ्यकर अन्न खातो.
भावनिक खाण्याची चिन्हे
पोषणाशिवाय जास्त अन्न खाणे हे भावनिक खाण्याचे लक्षण असू शकते. आपणही भावनिक खाण्याला बळी पडलो आहोत की नाही हे शोधण्यासाठी, आपल्याला ग्राफिकमध्ये दिलेल्या काही लक्षणांकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. त्यानंतर, स्वतःला काही महत्त्वाचे प्रश्न विचारा.
तुम्हीही भावनिक खाण्याचे बळी आहात का?
वरील ग्राफिकमधील मुद्दे भावनिक खाण्यापिण्याचे मुख्यतः सूचक आहेत. परंतु त्याची चिन्हे आणि नमुने प्रत्येक व्यक्तीमध्ये वेगवेगळे असतात. कोणत्या परिस्थिती आपल्या भावनिक खाण्याच्या पद्धतींना सर्वात जास्त चालना देतात हे समजून घेण्यासाठी, स्वतःला काही विशिष्ट प्रश्न विचारणे महत्त्वाचे आहे.
भावनिक खाण्याच्या पद्धती समजून घेण्यासाठी मानसशास्त्रज्ञांनी काही मानक डेटा पॉइंट्स तयार केले आहेत. एक पेन आणि कागद घ्या आणि यापैकी किती गोष्टी तुम्हाला लागू होतात ते लिहून ठेवा.
- जेव्हा मी अस्वस्थ असतो तेव्हा मी अस्वस्थ, वाईट अन्न खातो.
- जेव्हा मी अस्वस्थ असतो तेव्हा मला काही पदार्थ जास्त खाण्याची इच्छा होते.
- जेव्हा माझ्याकडे काहीच काम नसते, तेव्हा मी काही ना काही खात असतो.
- जेव्हा माझा दिवस वाईट असतो, तेव्हा मी अस्वस्थ अन्न खाण्याची शक्यता जास्त असते.
- जेव्हा मी एकटा असतो, तेव्हा मी जास्त अस्वास्थ्यकर पदार्थ खातो.
- मी कुटुंबासोबत किंवा इतर लोकांसोबत असताना कमी प्रमाणात अस्वास्थ्यकर अन्न खातो.
- जेव्हा जेव्हा मला आतून आनंद वाटतो, तेव्हा मी फक्त निरोगी अन्न खातो.
- जेव्हा काही पदार्थ माझ्यासमोर असतात, तेव्हा मी माझा स्वतःवरील ताबा पूर्णपणे गमावून बसतो.
- माझा मूड काहीही असो, माझा खाण्याचा पॅटर्न तोच राहतो.
- जेव्हा मला नैराश्य येते, तेव्हा मी प्रक्रिया केलेले स्नॅक्स खातो.
- जर मी निरोगी पदार्थ खाल्ले, तर मला स्वतःला जास्त आवडेल.
- मी निरोगी खाण्याचा प्रयत्न करतो, पण मी अपयशी ठरतो. मग मला इतके वाईट वाटते की मी प्रयत्न करणे सोडून देतो.
- दिवसभर थकवल्यानंतर, मला असे वाटते की मी काय खातो यावर माझे नियंत्रण नाही.
- जेव्हा मी तणावात असतो, तेव्हा मी नेहमीपेक्षा खूप जास्त जेवतो.
- माझ्यासाठी, चविष्ट, आरामदायी अन्न हे जीवनातील त्रासांना तोंड देण्याचा एक मार्ग आहे.
- मला बऱ्याचदा असं वाटतं की मी अन्नावर नियंत्रण ठेवत नाही, तर अन्न मला नियंत्रित करतं.
- जेव्हा मी दुःखी असतो, तेव्हा मी स्वतःला आनंदी ठेवण्यासाठी गोड खातो.
- जेव्हा मला कंटाळा येतो, तेव्हा मी विचार न करता काहीही खातो.
- जेव्हा मला चिंता वाटते, तेव्हा चविष्ट अन्न खाल्ल्याने मला शांत राहण्यास मदत होते.
- जेव्हा मी अस्वस्थ असतो किंवा ताणतणाव असतो, तेव्हा मला काहीही खाण्याची इच्छा होत नाही.
भावनिक खाणे हे सामान्य भूकेपेक्षा कसे वेगळे आहे
भावनिक खाण्याची चिन्हे, लक्षणे आणि पद्धती काय असू शकतात हे आपण वर समजून घेतले. परंतु जेव्हा आपण सामान्य भूक आणि भावनिक खाण्याची तुलना करू आणि त्या दोघांमधील फरक समजून घेऊ तेव्हा याबद्दलची आपली समज अधिक स्पष्ट होईल.
भावनिक खाणे टाळण्यासाठी काय करावे
आता आपण या संपूर्ण चर्चेतील सर्वात महत्वाच्या भागाकडे येऊया, हे टाळण्यासाठी काय करावे. हे एक आव्हानात्मक काम आहे. पण प्रथम आपण हे स्वीकारले पाहिजे की खाण्याचे विकार तेव्हाच होतात जेव्हा तुमच्या भावना अस्थिर असतात. जेव्हा मन दुःखी आणि अस्वस्थ असते. बदल होण्यास वेळ लागेल, पण आपल्याला प्रयत्न करत राहावे लागेल.
पहिले पाऊल: सर्वप्रथम, तुमच्या मनात एक संकल्प करा की भावनिकरित्या खाण्याची सवय तुम्हाला हानी पोहोचवत आहे आणि तुम्हाला त्यापासून मुक्त व्हायला हवे. त्या ध्येयाकडे जाणारे तुमचे पहिले पाऊल म्हणजे दररोज जागे होणे आणि निरोगी राहण्यासाठी तुम्हाला काय करावे लागेल याची आठवण करून देणे. दररोज झोपण्यापूर्वी तुमच्या संपूर्ण दिवसाचे मूल्यांकन करा. तुम्ही काय चांगले केले आणि कुठे चूक झाली? दुसऱ्या दिवशी चांगले करण्यासाठी तुम्ही काय कराल?
दुसरी पायरी – ही आत्मपरीक्षण आहे. प्रथम, तुमचे ट्रिगर्स ओळखा आणि ते कागदाच्या तुकड्यावर लिहा. जसे-
- सुट्टीच्या दिवशी ट्रिगर वाढतो का?
- एकटेपणामध्ये ट्रिगर वाढतो का?
- ऑफिसमध्ये वाद आणि तणाव असताना ट्रिगर वाढतो का?
- काही विशिष्ट मित्रांमुळे ट्रिगर वाढतो का?
तुमचे ट्रिगर्स ओळखा आणि त्या परिस्थिती टाळा.
पायरी ३: जॅम जार सोल्यूशन – एक काचेची बाटली घ्या आणि तुम्हाला कोणत्या गोष्टी करायला आवडतात किंवा ज्या तुम्हाला आराम देतात त्या वेगवेगळ्या स्लिपवर लिहा. जसे-
- पुस्तक वाचणे.
- गिटार वाजवणे.
- रंगविण्यासाठी.
- मित्राशी फोनवर बोलणे.
- तलाव किंवा नदीकाठी फिरायला जाणे.
- एका कॅफेमध्ये बसून कॉफी पिणे.
- डूडलिंग.
- मित्रांसोबत गप्पा मारणे.
- बॉसला मारहाण करणे.
- तुमच्या पाळीव प्राण्यासोबत खेळणे.
- अॅनिमेशन चित्रपट पाहणे.
या सर्व गोष्टी कागदाच्या तुकड्यावर लिहा आणि त्या बरणीत ठेवा. मग जेव्हा जेव्हा तुम्हाला खाण्याची इच्छा होईल तेव्हा त्या भांड्यातून एक चिठ्ठी काढा. स्लिपवर जे लिहिले आहे ते करा. तुमच्या मनाला फसवण्याचा आणि आरामदायी वाटण्याचा हा एक मार्ग आहे.
याशिवाय, या गोष्टी देखील उपयुक्त ठरू शकतात-
- एका सल्लागाराशी बोला.
- एखाद्या सपोर्ट ग्रुपमध्ये सामील व्हा किंवा समान विचारसरणीच्या लोकांसह एक सपोर्ट ग्रुप तयार करा.
हे सर्व प्रयत्न सतत स्वतःचे निरीक्षण करण्यासाठी आहेत. आयुष्यातील सर्वात कठीण गोष्ट म्हणजे तुमच्या मनाला प्रशिक्षित करणे. पण जर आपण जागरूक असलो आणि स्वतःला बदलण्याची इच्छा बाळगली तर काहीही अशक्य नाही. तुम्हाला अल्पकालीन समाधान हवे आहे की दीर्घकालीन निरोगी, आनंदी जीवन हवे आहे हे ठरवायचे आहे. प्रत्येक वेळी जेव्हा तुम्ही भूक न लागता जेवता किंवा काही अस्वस्थ खाता तेव्हा स्वतःला हा प्रश्न विचारा: “हे माझ्यासाठी सर्वोत्तम आहे का? याचा मला दीर्घकाळ फायदा होईल की नुकसान?
