आजकाल आपल्या आजूबाजूला खूप गोंधळ आहे, पण आवाज कमी झाले आहेत का? मेट्रोचा प्रवास असो किंवा ऑफिसमधील लंच ब्रेक, प्रत्येकजण स्मार्टफोनमध्ये बुडालेला आहे. अरिझोना विद्यापीठाच्या ताज्या संशोधनानुसार, लोक आता पूर्वीपेक्षा खूप कमी बोलत आहेत.

या अभ्यासानुसार, 2005 ते 2019 दरम्यान सरासरी व्यक्तीने दररोज बोललेल्या शब्दांची संख्या 28% नी कमी झाली आहे. मानसशास्त्रज्ञ मॅथियास मेहाल म्हणतात, सुरुवातीला असे वाटले की, डेटामध्ये काहीतरी चूक आहे. विश्लेषणानंतर असे दिसून आले की, आपण दरवर्षी सरासरी 1.2 लाख शब्द कमी बोलत आहोत. 2005 मध्ये एक व्यक्ती दिवसाला सुमारे 16,600 शब्द बोलायची, ती संख्या 2019 पर्यंत 12 हजारांच्या खाली आली. ही घट 25 वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या तरुणांमध्ये जास्त आहे, जे भावना व्यक्त करण्यासाठी बोलण्याऐवजी टेक्स्ट किंवा इमोजी वापरणे पसंत करतात. प्रो. मेहाल चेतावणी देतात की टेक्स्ट मेसेजेस कधीही आवाजाची जागा घेऊ शकत नाहीत.

बोलताना चेहऱ्यावरील हावभाव, आवाजातील चढ-उतार आणि शारीरिक भाषा जी खोली निर्माण करते, ती संदेशाच्या ‘अस्पष्टतेत’ हरवून जाते. भावना समजावण्यासाठी इमोजी उपयुक्त आहेत, पण ते त्या आपुलकीची आणि समजूतदारपणाची बरोबरी करू शकत नाहीत जी संवादातून येते.

प्रोफेसर जिलियन सेंडस्ट्रोम यांनी ‘वन्स अपॉन ए स्ट्रेंजर’ या पुस्तकात लिहिले आहे की, ‘अनोळखी लोकांशी केलेले छोटे-छोटे संवाद मानसिक आरोग्यासाठी ‘बूस्टर’चे काम करतात.’ त्या म्हणतात, ‘जेव्हा आपण एखाद्या शेजाऱ्याशी किंवा दुकानात उभ्या अनोळखी व्यक्तीशी हसून बोलतो, तेव्हा मनःस्थिती सुधारते. जग अधिक चांगले आहे असे वाटते.’ संवाद साधणे हे एक ‘कौशल्य’ आहे. आपण सराव करणे सोडून दिले, तर हळूहळू सामाजिकदृष्ट्या अक्षम होऊ.

जिलियन यांचे मत आहे की, आपण स्वतःला संवादासाठी थोडे ‘प्रवृत्त’ केले पाहिजे. हे छोटे-छोटे संवादच आपल्याला या जगात असल्याचा अनुभव देतात. त्या म्हणतात, ‘पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्ही रांगेत उभे असाल किंवा एखाद्या सहकाऱ्याजवळ बसले असाल, तेव्हा फोन काढण्याऐवजी एक छोटासा संवाद सुरू करा. लक्षात ठेवा, तुमचे शब्दच समाजाला जोडणारा सर्वात मजबूत पूल आहेत.’

आधुनिक साधनांमुळे छोट्या-छोट्या गप्पांचे प्रसंग कमी झाले

अभ्यासानुसार, लोक आता पूर्वीपेक्षा जास्त एकटे वेळ घालवत आहेत. सामाजिक संबंध कमी झाल्यामुळे रिमोट वर्क वाढले आहे, ज्यामुळे कामाच्या ठिकाणी सहकार्यही कमी झाले आहे. मेहल म्हणतात की, जेव्हा लोक काम आणि फावल्या वेळेत एकत्र कमी वेळ घालवतात, तेव्हा संवादाच्या संधी कमी होतात. हा बदल समोरासमोरच्या संवादाला दुर्मिळ बनवत आहे. आधुनिक साधनांमुळे ‘स्मॉल टॉक’ (लहान-सहान गप्पा) कमी झाल्या आहेत. सार्वजनिक ठिकाणी छोट्या गप्पा कमी होत आहेत, कारण संपर्काशिवाय पेमेंट, डिजिटल ऑर्डरिंग आणि जलद खरेदीमुळे परस्पर संवादाची गरज कमी झाली आहे. किराणा दुकानात किंवा रेस्टॉरंटमध्ये न बोलता ऑर्डर देणे आणि पेमेंट करणे शक्य आहे. यामुळे दैनंदिन जीवन सोपे झाले, पण सामाजिक जीवन नीरस झाले.