जुरासिक जीवाश्म भारत: भारताच्या इतिहासात डोकावलं असता काही वैभवसंपन्न गोष्टी नजरेसमोर येतात आणि अनेकांच्या भुवया उंचावतात. पण, याच भारतात डायनासोरचं अस्तित्वं होतं असं कोणी सांगितलं तर? आतापर्यंत ‘ज्युरासिक पार्क’ नावाच्या चित्रपटाच्या सीरिजमुळं डायनासोरसारख्या महाकाय प्राण्याच्या अस्तित्वाविषयी अनेकांनाच कल्पना आहे. अर्थाच चित्रपटाच्या आधीपासून विविध संदर्भांमध्ये लिखित स्वरुपातही डायनासोरची माहिती उपलब्ध आहे हे नाकारता येत नाही. पण, भारतात नुकत्याच झालेल्या संशोधनातून एक असामान्य बाब समोर आली आहे. जिथं, भारतीय संशोधकांना साधारण मगर- डायनासोरसारख्या आकाराच्या प्राण्याचे अवशेष सापडले आहेत.
ज्युरासिक काळातील हे अवशेष (Rajasthan Jaisalmer) राजस्थानच्या जैसलमैरमधील निर्मनुष्य भागात सापडले असून या संशोधनामुळं राजस्थानमधील या भागाबाबतची चर्चा एका एकी वाढली आहे.
हे अवशेष नेमके कशाचे?
संशोधकांच्या माहितीनुसार उत्खननातून समोर आलेले हे अवशेष पायटोसॉर (phytosaur)चे असून ते साधारण 1.5 ते 2 मीटर इतक्या आकाराचे आहेत. साधारण 200 मिलियन वर्षांपूर्वीचे हे अवशेष ज्युरासिक कालखंडाच्या सुरुवातीचे अवशेष असल्याची माहिती बीबीसी या वृत्तसंस्थेनं प्रसिद्ध केली आहे. semi-aquatic reptiles श्रेणीत या प्राण्याची गणती होत असून, सध्याच्या मगरीचे ते पूर्वज असल्याचं म्हटलं जातं.
सविस्तर माहितीनुसार जैसलमेरच्या मेघा गावातील एका पुरातन ठिकाणी हे अवशेष सापडले. तिथं असणाऱ्या या भौगोलिक रचना पाहता डायनासोरच्या कालखंडामध्ये इथं जीवसृष्टी अस्तित्वात असल्याचा दावासुद्धा संशोधकांनी तेला आहे. या संपूर्ण संशोधनाचं नेतृत्त्वं डॉ. नारायणदास इन्खिया ( senior hydrogeologist) यांनी राजस्थानच्या पाणी खात्याशी समन्वय साधत केलं.
तलावाच्या खोदकामात सापळा दिसला आणि…
संशोधकांच्या मते या भागात अशी आणखी अनेक रहस्य दडलेली असू शकतात, जी समोर आणणं आव्हानात्मक काम आहे. दरम्यान प्राथमिक स्वरुपात या अवशेषांची माहिती एका तलावाच्या उत्खननावेळी स्थानिक गावकऱ्यांना मिळाली. मातीत खोदकाम करत असताना सापळ्यासम काही अवशेष दिसताच त्यांनी यासंदर्भातील माहिती संबंधित विभागाला जिली. ज्यानंतर आणखी खोदकाम केलं असता तिथं phytosaur चे अवशेष आणि कैक वर्षांपासून तिथंच राहिलेली या प्राण्याची जीवाश्म रुपातील अंडीसुद्धा सापडली. ज्यामुळं इथं phytosaur हा जीव नदीकाळी कैक वर्षांपूर्वी बऱ्याच काळासाठी वास्तव्यास असल्याच्या प्राथमिक निष्कर्षावर संशोधक सध्या पोहोचले आहेत. या संशोधनाला जोड देत आता पुढे नेमके काय खुलासे होतात हे पाहणं औत्सुक्याचं ठरणार आहे.
FAQ
जैसलमेरमध्ये काय संशोधन झाले?
राजस्थानच्या जैसलमेर जिल्ह्यातील मेघा गावात 200 मिलियन वर्षांपूर्वीच्या ज्युरासिक कालखंडातील पायटोसॉर (phytosaur) चे अवशेष सापडले आहेत. हे भारतातील पहिले चांगले संरक्षित पायटोसॉर अवशेष मानले जात आहेत.
पायटोसॉर म्हणजे काय?
पायटोसॉर हे मगरीसारखे दिसणारे अर्ध-जलीय (semi-aquatic) प्राणी होते, जे ज्युरासिक कालखंडात (सुमारे 200-229 मिलियन वर्षांपूर्वी) जगले. ते सध्याच्या मगरांचे पूर्वज मानले जातात, परंतु मगरांशी जवळचे नाते नाही.
हे अवशेष कुठे सापडले?
हे अवशेष जैसलमेरपासून सुमारे 45 किलोमीटरवर असलेल्या मेघा गावात, लाठी फॉर्मेशन या भौगोलिक रचनेत सापडले. स्थानिक गावकऱ्यांनी तलावाच्या उत्खननादरम्यान हे अवशेष शोधले.
