ही बातमी समोर आल्यानंतर, कच्च्या तेलाची किंमत प्रति बॅरल सुमारे $80 पर्यंत वाढली आहे. भारत आपल्या तेलाच्या गरजेचा मोठा भाग आयात करतो. जर कच्च्या तेलाची किंमत दीर्घकाळ वाढत राहिली तर तेल कंपन्यांना पेट्रोल आणि डिझेलच्या किमती वाढवाव्या लागू शकतात.

चला तर मग ६ प्रश्न आणि उत्तरांमध्ये हा मुद्दा समजून घेऊया…

प्रश्न १: होर्मुझची सामुद्रधुनी म्हणजे काय आणि ते इतके महत्त्वाचे का आहे?

उत्तरः होर्मुझची सामुद्रधुनी हा एक अरुंद सागरी मार्ग आहे जो पर्शियन आखाताला ओमानच्या आखात आणि अरबी समुद्राशी जोडतो. तो फक्त ३३ किलोमीटर रुंद आहे, परंतु जगातील २०-२५% कच्चे तेल आणि २५% नैसर्गिक वायू या मार्गाने जातो.

सौदी अरेबिया, इराक, कुवेत, कतार सारख्या देशांमधील तेल टँकर या मार्गाने जगाच्या इतर भागात जातात. हा मार्ग भारतासाठी खास आहे कारण आपल्या ४०% पेक्षा जास्त तेल या मार्गाने येते. जर हे बंद झाले तर तेलाचा पुरवठा विस्कळीत होऊ शकतो.

प्रश्न २: इराणने हा मार्ग बंद करण्याचा निर्णय का घेतला?

उत्तरः इराण आणि इस्रायलमध्ये आधीच तणाव वाढत होता. २२ जून रोजी अमेरिकेने इराणच्या तीन अणुस्थळांवर – नतान्झ, फोर्डो आणि इस्फहान – हवाई हल्ले केले. यामुळे संतप्त होऊन इराणच्या संसदेने होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करण्याचा ठराव मंजूर केला.

तथापि, या निर्णयाची अंमलबजावणी करण्यासाठी, इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला खमेनी आणि राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची मान्यता आवश्यक आहे. इराणचे म्हणणे आहे की जर त्यांना आणखी त्रास दिला गेला तर ते हा मार्ग बंद करून जागतिक तेल पुरवठा विस्कळीत करू शकतात.

प्रश्न ३: भारतात पेट्रोल आणि डिझेल महाग होतील का?

उत्तरः जर हा मार्ग बंद झाला तर तेलाच्या पुरवठ्यात समस्या निर्माण होईल. तज्ञांचा असा विश्वास आहे की कच्च्या तेलाच्या किमती ३०-५०% वाढू शकतात. सध्या ब्रेंट क्रूडची किंमत प्रति बॅरल सुमारे $८० आहे, परंतु ती $१२०-१५० पर्यंत जाऊ शकते. याचा भारतावरही परिणाम होऊ शकतो:

प्रश्न ४: भारत तेलासाठी पूर्णपणे होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर अवलंबून आहे का?

उत्तरः नाही, अलिकडच्या काळात भारताने आपल्या तेल पुरवठ्यात मोठ्या प्रमाणात विविधता आणली आहे. केंद्रीय मंत्री हरदीप सिंग पुरी यांच्या मते, भारत दररोज ५.५ दशलक्ष बॅरल तेल वापरतो, त्यापैकी फक्त १.५-२ दशलक्ष बॅरल होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून येतात. उर्वरित ४ दशलक्ष बॅरल रशिया, अमेरिका, पश्चिम आफ्रिका आणि ब्राझील सारख्या देशांमधून येतात. जून २०२५ मध्ये भारताने रशियाकडून दररोज २.१६ दशलक्ष बॅरल तेल आयात केले.

२०१९ नंतर अमेरिकेने इराणवर निर्बंध लादल्यामुळे भारताने इराणमधून तेल आयात करणे जवळजवळ बंद केले आहे. परंतु इराक, सौदी अरेबिया, युएई आणि कुवेत सारख्या देशांमधून ४०% तेल या मार्गाने येते. जर सामुद्रधुनी बंद झाली तर केप ऑफ गुड होप सारख्या पर्यायी मार्गांनी तेल आणावे लागेल, ज्यासाठी ७-१३ दिवस जास्त लागतात आणि प्रत्येक ट्रिपसाठी अतिरिक्त $१ दशलक्ष खर्च येईल.

प्रश्न ५: या संकटाचा सामना करण्यासाठी भारत सरकार काय करत आहे?

उत्तरः भारत सरकार या मुद्द्यावर बारकाईने लक्ष ठेवून आहे. हरदीप सिंग पुरी यांनी आश्वासन दिले आहे की भारतात अनेक आठवड्यांसाठी तेलाचे साठे आहेत आणि तेल कंपन्या अनेक मार्गांनी पुरवठा करत आहेत. ते म्हणाले- “आम्ही गेल्या दोन आठवड्यांपासून मध्य पूर्वेतील परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहोत.

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखाली, आम्ही आमच्या तेल पुरवठ्यात विविधता आणली आहे आणि आता आमच्या तेलाचा मोठा भाग होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून येत नाही. आमच्या तेल कंपन्यांकडे अनेक आठवड्यांचा साठा आहे आणि आम्ही आमच्या नागरिकांना इंधनाचा स्थिर पुरवठा सुनिश्चित करू.

धोरणात्मक साठे: भारताकडे पुडूर (२.२५ दशलक्ष मेट्रिक टन), विशाखापट्टणम (१.३३ दशलक्ष मेट्रिक टन) आणि मंगळुरू (१.५ दशलक्ष मेट्रिक टन) येथे धोरणात्मक तेलाचे साठे आहेत.

प्रश्न ६: होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करणे इतके सोपे आहे का?

उत्तरः नाही, ते पूर्णपणे बंद करणे सोपे नाही. सामुद्रधुनीत दोन मैलांचे शिपिंग लेन आहेत आणि ते बंद करण्यासाठी इराणला मोठ्या प्रमाणात लष्करी कारवाई करावी लागेल, जसे की टँकरवर हल्ला करणे किंवा समुद्रात सुरुंग घालणे.

अमेरिका आणि सौदी अरेबियासारखे देश ते उघडे ठेवण्यासाठी ताबडतोब प्रतिकार करू शकतात. तज्ञांचे म्हणणे आहे की इराण ते पूर्णपणे बंद करू शकत नाही कारण त्यामुळे चीनसारख्या त्याच्या मित्र राष्ट्रांना नुकसान होईल. तरीही, अंशतः बंद केल्याने किमती वाढू शकतात.