झुरळांचे हृदय: स्वयंपाकघरात किंवा हॉलमध्ये झुरळ दिसताच आपण त्याला चपलेने मारतो. झुरळ माणसासाठी निरुपयोगी प्राणी आहे. त्याच्याकडून माणसाला मदतीपेक्षा त्रासच जास्त असतो. पण झुरळाबद्दलच्या काही गोष्टी कदाचित फार कमी लोकांना माहित असतील. झुरळाचे हृदयदेखील मानवी हृदयाइतकेच वेगाने धडधडते. झुरळांमध्ये खुल्या प्रकारची रक्ताभिसरण प्रणाली असते. त्याच्या रक्तवाहिन्या अविकसित असतात. झुरळाच्या शरीरातील एकाच रचनेतून रक्त वाहते. झुरळाचे रक्त पांढरे असते कारण रक्तात हिमोग्लोबिनची कमतरता असते. झुरळांच्या शरीरात 13 हृदये असतात, असा काहींचा समज असतो तर झुरळ मृत्यूनंतरही जिवंत राहतात, असा काहींचा समज असतो? पण सत्य स्थिती काय? जाणून घेऊया.
झुरळाला 13 हृदय?
झुरळांना फक्त एकच हृदय असते. त्याच्या हृदयात निश्चितच 13 कक्ष आहेत म्हणूनच त्याला बनावट हृदयाचा प्राणी असे म्हणतात. काही कारणास्तव एका चेंबरला दुखापत झाली तरी झुरळ मरत नाही. मानवी हृदयाला चार कक्ष असतात. तपकिरी किंवा काळ्या झुरळाचे हृदय नळ्यांसारखे आकाराचे बहु-कक्षीय असते. त्याचा आकार सुमारे 8 सेमी पर्यंत असू शकतो. त्यांच्या शरीरात एक लांब अँटेना, पाय आणि एक सपाट वरचा भाग असतो ज्यामध्ये डोके लपवता येते.
झुरळांपासून सुचली कृत्रिम हृदयाची कल्पना
काही वर्षांपूर्वी आयआयटी खरगपूरच्या बायोमेडिकल तज्ज्ञांच्या पथकाने एक कृत्रिम हृदय विकसित केले होते. झुरळांपासून कल्पना घेऊन त्याने मल्टी-चेंबर तयार केले. पण हृदयाला नळीसारखे बनवण्याऐवजी त्यांनी कांद्यासारखे कक्ष तयार केले. जोपर्यंत शेवटच्या कक्षेत आवश्यक दाब निर्माण होत नाही तोपर्यंत प्रत्येक कक्ष दुसऱ्या कक्षेत रक्त ढकलतो, अशाप्रकारे झुरळाच्या शरीरातील कक्ष असतात. त्यामुळे एक कक्ष निकामी होतो तेव्हा त्याचे अवयव काम करणे थांबवत नाही. कमी क्षमतेवर असले तरीही ते काम करत राहते.झुरळाच्या हृदयापासून आपल्याला कृत्रिम हृदय हे उपकरण तयार करण्याची प्रेरणा मिळाल्याचे सुजॉय गुहा म्हणाले होते. झुरळाच्या शरीरात एक सुरक्षित यंत्रणा असून हे उपकरण यशस्वी झाले तर लोकांना हृदय प्रत्यारोपणाची आवश्यकता कमी होईल, असे आपल्याला वाटल्याचे त्यांनी सांगितले. झुरळाचे शरीर डोके, छाती आणि उदर या 3 वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभागलेले असते. त्यांचे शरीर चिटिनस एक्सोस्केलेटनमुळे खूप कठीण असते. झुरळाच्या वरच्या बाजूला असलेले पृष्ठीय सायनस हृदयाच्या प्रत्येक कक्षात ऑक्सिजनयुक्त रक्त पाठविण्यास मदत करते.
तुम्ही डोके कापू शकता पण झुरळ जिवंत का राहतो?
झुरळाच्या पुढच्या भागात असलेले डोके त्रिकोणी असते. लवचिक मानेमुळे ते सर्व दिशांना फिरू शकते. डोक्यावर एक जोडी डोळे आहेत. डोळ्यांसमोरील पडद्याच्या खोल्यांमधून धाग्यासारख्या अँटेनाची जोडी बाहेर पडते. त्याच्या मदतीने ते वातावरणाची परिस्थिती मोजू शकतात. झुरळाची मज्जासंस्था त्याच्या संपूर्ण शरीरात पसरलेली असते. मज्जासंस्थेचा फक्त एक छोटासा भाग डोक्यात असतो; उर्वरित भाग शरीराच्या इतर भागात असतो. त्यामुळे झुरळाचे डोके कापल्यानंतरही ते एक आठवडा जगू शकतो.त्यांच्या शरीरात फोटो-रिसेप्टर पेशींचा समूह असल्याने ते रात्री चांगले पाहू शकतात. जर तुम्ही झुरळाला स्पर्श केला तर संसर्ग पसरण्याचा धोका असतो, त्यामुळे झुरळापासून नेहमी दूर राहण्याचाच सल्ला दिला जातो.
