नवी दिल्ली4 तासांपूर्वी
- कॉपी दुवा
संयुक्त राष्ट्र विकास कार्यक्रमाने (UNDP) मंगळवारी (६ मे) २०२५ चा मानव विकास अहवाल (HDR) प्रसिद्ध केला. या अहवालात भारताच्या क्रमवारीत ३ स्थानांनी सुधारणा झाली आहे. आता भारत १९३ देशांमध्ये १३० व्या स्थानावर पोहोचला आहे.
अहवालानुसार, २०२२ ते २०२३ दरम्यान भारताचे रँकिंग १३३ वरून १३० वर पोहोचले. परंतु असमानतेमुळे भारताचा एचडीआय ३०.७% ने घसरला असल्याने रँकिंगमध्ये फारशी सुधारणा झालेली नाही.
हे प्रमाण आशियामध्ये सर्वाधिक आहे. आरोग्य आणि शिक्षणातील असमानता कमी झाली असली तरी, उत्पन्न आणि लिंग असमानता अजूनही चिंतेचा विषय आहेत.
अहवालातील ७ मुख्य मुद्दे जाणून घ्या…
- महिलांचा कामगार सहभाग आणि राजकीय नेतृत्व कमी आहे.
- काही काळापूर्वी झालेली घटनादुरुस्ती (महिलांसाठी एक तृतीयांश कायदेमंडळ जागा राखीव ठेवणे) हे एक मोठे पाऊल आहे.
- एचडीआय मूल्य ०.६७६ वरून ०.६८५ पर्यंत वाढले. भारत अजूनही मध्यम मानवी विकास श्रेणीत आहे परंतु उच्च मानवी विकासाच्या उंबरठ्याजवळ पोहोचला आहे (मानवी विकास निर्देशांक = ०.७००).
- भारतातील सरासरी वय ७१.७ वर्षांवरून ७२.० वर्षे झाले आहे, जे आतापर्यंतचे सर्वाधिक आहे.
- अपेक्षित शालेय वयात (१२.९६ ते १२.९५) कोणताही लक्षणीय फरक नव्हता.
- शिक्षण हक्क कायदा, समग्र शिक्षा अभियान आणि राष्ट्रीय शिक्षण धोरण २०२० सारख्या योजनांमुळे शिक्षणात सुधारणा झाली आहे. परंतु गुणवत्ता आणि शिक्षण परिणामांमध्ये सुधारणा आवश्यक आहे.
- भारताची खरेदी शक्ती समता (PPP) USD 8475.68 वरून USD 9046.76 पर्यंत वाढली.
१९९० पासून मानव विकास निर्देशांक ५३% ने वाढला आहे
अहवालानुसार, १९९० पासून भारताचे मानव विकास निर्देशांक मूल्य ५३% पेक्षा जास्त वाढले आहे, जे जागतिक आणि दक्षिण आशियाई सरासरीपेक्षा जास्त आहे. आर्थिक विकास आणि सामाजिक योजनांमुळे हे शक्य झाले.
१९९० मध्ये सरासरी वय ५८.६ वर्षे होते, जे आता ७२ वर्षे आहे. यामध्ये राष्ट्रीय ग्रामीण आरोग्य अभियान, आयुष्मान भारत, जननी सुरक्षा योजना आणि पोषण अभियान यासारख्या कार्यक्रमांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे.
१९९० पासून देशाचे दरडोई उत्पन्न चार पटीने वाढले आहे
आर्थिक आघाडीवर, भारताचे दरडोई उत्पन्न १९९० मध्ये USD २१६७.२२ होते, जे २०२३ मध्ये USD ९०४६.७६ पर्यंत वाढले. म्हणजेच, चार पटीने जास्त वाढ.
अहवालात म्हटले आहे की मनरेगा, जनधन योजना आणि डिजिटल समावेश यासारख्या योजनांमुळे गरिबी कमी होण्यास मदत झाली आहे. २०१५-१६ ते २०१९-२१ दरम्यान १३.५ कोटी लोक गरिबीतून बाहेर आले.
भारतात एआय कौशल्यांचा वापर सर्वाधिक आहे
अहवालानुसार, भारतात एआय कौशल्यांचा वापर सर्वाधिक आहे आणि आता २०% भारतीय एआय संशोधक देशात राहत आहेत, तर २०१९ मध्ये ही संख्या जवळजवळ शून्य होती.
शेतीपासून आरोग्यापर्यंत अनेक क्षेत्रात एआयचा वापर केला जात आहे. UNDP च्या सर्वेक्षणानुसार, ७०% लोकांचा असा विश्वास आहे की AI मुळे उत्पादकता वाढेल आणि ६४% लोकांचा असा विश्वास आहे की यामुळे रोजगाराच्या नवीन संधी येतील, विशेषतः तरुणांसाठी.
