हिमालयातील ग्लेशियल लेक पूर: जगभरात त्सुनामीच्या अनेक घटना घडल्या आहेत. यामुळे मोठा विनाश झाला आहे. जगात पहिल्यांदाच समुद्रातून नाही तर नदीतून महात्सुनामी येणार आहेत. हिमालयाच्या शिखरांवरील बर्फ आता जीवनदायी नद्यांऐवजी ‘हिमनदी त्सुनामी’ची धोका बनला आहे. भारतासह 9,300,000 लोकांचा जीव धोक्यात आहे. जाणून घेऊया हा धोका नेमका काय आहे.
आयआयटी रुरकीच्या एका अभ्यासानुसार, हिमालयीन प्रदेशातील हिमनदी तलावांचे क्षेत्रफळ 5.5 टक्केने वाढले आहे. या 31,000 हून अधिक अस्थिर तलावांमुळे 93 लाख लोकांना ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) चा धोका निर्माण झाला आहे. एकट्या भारतात, 30 लाख लोक या तलावांजवळ राहतात. शास्त्रज्ञांनी उपग्रह डेटा वापरून इशारा दिला आहे की जागतिक तापमानवाढीमुळे केदारनाथसारखी आपत्ती पुन्हा येऊ शकते.
सायंटिफिक रिपोर्ट्समध्ये या हिमालयून त्सुनामीचा अहवाल प्रकाशित झाला आहे. रवींद्र कुमार आणि सौरभ विजय यांच्या टीनमे हा व्यापक अभ्यास केला आहे. संशोधनअहवालानुसार, 2016 ते 2024 दरम्यान हाय माउंटन आशिया (HMA) प्रदेशातील या तलावांचे क्षेत्रफळ 5.५ टक्क्यांनी वाढण्याचा अंदाज आहे. सध्या, अशा 31,000 हून अधिक तलाव आहेत. यामुळे 93 लाख लोकांसाठी थेट धोका निर्माण झाला आहे.
‘हिमालयीन त्सुनामी’ किंवा GLOF म्हणजे काय?
जेव्हा पर्वतांमधील हिमनद्या वितळतात तेव्हा त्यांचे पाणी पोकळीत जमा होते आणि तलाव तयार होतात. हे तलाव कायमस्वरूपी धरणांनी वेढलेले नसून, सैल खडक, बर्फ आणि ढिगाऱ्यांच्या (मोरेन) नैसर्गिक धरणांनी वेढलेले असतात. जेव्हा जागतिक तापमानवाढीमुळे पाण्याचा दाब वाढतो किंवा हिमस्खलन या तलावांवर येते तेव्हा हे धरणे फुग्यांसारखे फुटतात. याला ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) किंवा हिमालयीन त्सुनामी म्हणतात. 2013 मधील केदारनाथ दुर्घटना आणि 2023 मधील सिक्कीम पूर ही या धोक्याची प्रमुख उदाहरणे आहेत. हे तलाव इतक्या उंचीवर आहेत की जेव्हा त्यांचे पाणी खाली येते तेव्हा ते प्रचंड वेगाने खाली येते. ते फक्त पाणी वाहून नेत नाही तर एक ‘हलणारा पर्वत’ बनते, जो दगड, माती आणि झाडे सोबत घेऊन जातो आणि त्याच्या मार्गातील सर्व काही नष्ट करतो.
